Opinie

De tabakslobby kent de sluiproutes naar overheden op haar duimpje

Beeld ANP

Officieel ligt de tabakslobby aan banden, maar via via weet de industrie overheden nog altijd uitstekend te vinden, constateren Lisette Cleyndert, directeur Vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, en Marcel Metze, hoofdredacteur van Onderzoeksredactie Tabak.

Nederland is sinds 2005 mede-ondertekenaar van de Framework Convention on Tobacco Control (FCTC). Dit antilobby-verdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie vereist dat de overheid haar contacten met de tabaksindustrie beperkt tot strikt uitvoeringstechnische kwesties als vergunningen en accijnzen. Daarover moet de overheid dan maximale openheid betrachten, via publicatie in transparantieregisters.

In 2013 liet een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) zien dat de tabakslobby nog altijd ruim baan had. Het ministerie van VWS kwam daarop in 2015 en 2016 met nadere richtlijnen voor alle overheden, ter ‘bescherming van het Nederlandse gezondheidsbeleid tegen commerciële belangen van de tabaksindustrie’.

Afgelopen jaar heeft Onderzoeksredactie Tabak – een project van de Vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde en onderzoeksjournalisten – de tabakslobby opnieuw onder de loep genomen. De richtlijnen van VWS bleken maar zeer beperkt effect te hebben gehad. 

Een rommeltje

Het landelijke transparantieregister met tabakscontacten van de ministeries is een rommeltje en schiet tekort. Vooral het ministerie van financiën heeft veel contacten niet gemeld. Geen van de gemeenten waar tabaksbedrijven gevestigd zijn, heeft iets met de richtlijnen gedaan. Het meest pregnante voorbeeld was Bergen op Zoom, vestigingsplaats van een Philip Morris-fabriek. Diep op de gemeentelijke website vond Onderzoeksredactie Tabak vier documenten. Pas na twee WOB-verzoeken, acht maanden aandringen en een bezwaarprocedure kwamen nog eens 1365 (!) documenten boven tafel.

Het probleem: toezicht op de uitvoering van het antilobby-verdrag ontbreekt. Sancties zijn er niet. De WOB biedt maar beperkt soelaas. De industrie kan bezwaar maken tegen openbaarmaking van overheidscommunicatie als zij vindt dat sprake is van concurrentiegevoelige informatie.

Het gevolg: een industrie die haar eigen toezicht manipuleert en een overdaad aan zwartgelakte passages. Dat gebeurde in Bergen op Zoom, maar ook met documenten van de douane over contact met de industrie over nieuwe Europese tabaksregels.

Smokkelconferenties

De tabakslobby is intussen uiterst bekwaam geworden in het vinden van sluiproutes. Ze ontmoet politici niet langer in hun kantoren, maar op conferenties over smokkel of toekomstig leiderschap. Ze legt haar wensen over het accijnsbeleid niet langer neer in een brief aan de staatssecretaris, maar sluist die door naar het departement via een samenwerkingsverband met de douane ter bestrijding van smokkel.

De contacten tussen douane en tabaksindustrie zijn zo innig dat vertegenwoordigers van de industrie de agenda’s en verslagen van hun gezamenlijke bijeenkomsten mogen maken, en daar achteraf wijzigingen in mogen aanbrengen. Niemand in de Nederlandse overheid interesseert zich echt voor het antilobby-verdrag.

Toen Kamerlid Henk van Gerven (SP) staatssecretaris Blokhuis van VWS vroeg wie er verantwoordelijk is voor ‘controle op de naleving door gemeenten van de regels uit het WHO-Kaderverdrag’ (het FCTC), antwoordde die: de gemeenteraden. De publicaties van Onderzoeksredactie Tabak ten spijt, vond hij nader onderzoek niet nodig.

Het wordt tijd dat andere ondertekenende landen Nederland aanspreken. De Tweede Kamer kan aandringen op aanpassing van de WOB. Niet de tabaksindustrie, maar een onafhankelijke instantie moet beoordelen of documenten/passages zodanig bedrijfsgevoelige informatie bevatten dat ze geheim moeten blijven. Het beste toezicht blijft immers dat van de openbaarheid.  

Lees ook:

Sigarettenpakjes vertellen niet de waarheid, maar de Europese richtlijn blijft van kracht

Dat teergehaltes op sigarettenpakjes misleidend zijn, is bekend.Toch verandert de Europese richtlijn niet.

Hoe staatssecretaris Blokhuis campagne voert tegen het roken, tot irritatie van de VVD

Sinds staatssecretaris Blokhuis over het rookbeleid gaat, klinkt er een hardere toon. Woensdag spreekt hij met de Tweede Kamer over de plannen voor 2019. De sigaret kan hem niet snel genoeg verbannen worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden