Beeld Werry Crone

Wat is daar nou erg aan?Seije Slager

De supermarktdystopie, waar consumentengemak en surveillancekapitalisme samenvloeien

Het meisje van de Albert Heijn probeerde het als een neutraal advies te brengen: “U kunt ook doorlopen naar onze zelfscankassa.” Maar ik meende er ook een vermoeide vermaning in te horen. Hadden ze daar speciaal hypermoderne zelfbedieningsterminals geïnstalleerd, bleven wij klanten koppig in de rij staan voor die ene bemande kassa.

Ik glimlachte beleefd, maar ze bleef me aankijken, dus voelde ik me verplicht om mijn verzet tegen de vooruitgang te verdedigen. Maar alles wat ik bedacht om terug te zeggen, zou me hier, in de zaterdagse winkeldrukte, als een zonderlinge idioot laten klinken. Het is vaak heel makkelijk om uit te leggen hoe technologie alles simpeler maakt, en een stuk ingewikkelder om uit te leggen waarom je er liever niet aan meedoet.

Want technologie is nooit alleen maar handig. Het is vaak ook een manier om economische en sociale veranderingen een aura van onvermijdelijkheid te verlenen, door ze in een schijnbaar neutraal ontwerp te verpakken. Bij die zelfscankassa is er natuurlijk allereerst het economische effect: ik betaal nog steeds hetzelfde, maar de werkgelegenheid in mijn wijk daalt, doordat ik de scanarbeid vrijwillig overneem. Op het hoofd­kantoor komt meer geld binnen, en ik word gecompenseerd met een iets kortere wachttijd; zonder caissières passen er immers meer kassa’s in de winkel.

Gemeenschapszin

Er is ook nog een ongrijpbaarder effect. Het samenleven in de stad wordt geschraagd door duizenden kleine ontmoetingen, die op zichzelf gezien onbeduidend lijken, maar die tezamen een school vormen in omgangsvormen en gemeenschapszin. Daar horen ook de beleefdheden die je aan de kassa uitwisselt bij. We leven in een tijd waarin technologie persoonlijk contact overneemt. Waar­in het steeds lastiger lijkt om geciviliseerd met ‘de ander’ om te gaan. Het één heeft natuurlijk niet alles met het ander te maken, maar wel iets.

Enfin, dat jaagde allemaal door mijn hoofd, daar in die rij, maar ik kwam niet verder dan ‘Ehh, nou, nee dank u’. En voelde me alsnog een zonderlinge idioot.

Natuurlijk werd de kassa net die dag bemand door een chagrijn die me geen blik waardig keurde, wat me op weg naar huis weer deed twijfelen of ik er niet te dramatisch over deed, die zelfscanner. Ik tank toch ook bij een zelfbedieningspomp?

Tot ik afgelopen week een item zag over de volgende stap in deze revolutie: Amazon heeft in de VS een geheel kassaloze supermarkt geopend. Je checkt in met een app, daarna volgen honderden zelflerende intelligente camera’s welke artikelen je in je tas doet, en welke je weer teruglegt, en het geld wordt automatisch van je rekening afgeschreven. Een dystopie waarin consumentengemak en surveillancekapitalisme samenvloeien, waarin mensen gereduceerd worden tot uitleesbare bronnen van winst, en waarin ons geld zonder haperen of onhandig gedoe aan de kassa direct naar de baas van Amazon stroomt: Jeff Bezos. Die nu al de rijkste man ter wereld is.

Doe mij dan maar die chagrijnige caissière.

Seije Slager, is politicoloog en Trouw-redacteur. Hij vervangt Leonie Breebaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden