Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De strijd om het Torentje wordt een riskant spel

Opinie

Hans Goslinga

Wiegel (links) en Van Agt. De foto is uit 1979. © Anp
Column

Je kunt in Nederland verkiezingen verliezen, zelfs zwaar verliezen, en toch de macht winnen. PvdA-voorman Wim Kok liet dat zien in 1994, toen hij na vier jaar regeren met het CDA twaalf zetels kwijtraakte, maar na een formatie van enkele maanden als premier het Torentje binnentrok.

Het kost enige verbeeldingskracht, maar een kabinet-Asscher met Buma en Pechtold als vice-premiers zou dus van de komende verkiezingen en formatie de uitkomst kunnen zijn. Niet erg waarschijnlijk, nee, maar dat was het aantreden van het kabinet-Van Agt/Wiegel in 1978 ook niet. De logica van ons coalitiebestel heeft op het eerste oog inderdaad iets van de hoed van een illusionist.

Er zijn meer voorbeelden van verrassende uitkomsten, die laten zien dat er tussen de machtsstrijd in de verkiezingen en de machtsvorming in de formatie allesbehalve een rechte lijn loopt. Daarmee is de verwachte tweestrijd tussen Rutte en Wilders in de komende zesenzestig dagen bij voorbaat gerelativeerd.

Lees verder na de advertentie
© Trouw

Het Torentje is, simpel gezegd, niet het Witte Huis, waarvan de bewoner doorgaans enige uren na het sluiten de stembussen bekend is. Er moet hier na de verkiezingen nóg een strijd worden geleverd, die meer vraagt dan handigheid in het verzenden van tweets. De lijsttrekker van de grootste partij krijgt volgens de conventie de sleutel van het voormalige zomerprieel in handen, maar daarmee is hij nog geen premier, zoals PvdA-aanvoerder Den Uyl in 1977 en 1982 ondervond.

Door de politiek van polarisatie lukte het de PvdA in die jaren niet haar kiezersmacht om te zetten in regeermacht. Je kunt niet gelijktijdig wantrouwen in je rivalen uitspreken en vertrouwen terug verwachten. Daardoor kwam er geen tweede kabinet-Den Uyl, mislukte het kabinet-Van Agt/Den Uyl al binnen een jaar en stond de PvdA in de formatie van 1982, ondanks dat ze de grootste was, binnen de kortste keren buitenspel.

Je kunt niet gelijktijdig wantrouwen in je rivalen uitspreken en vertrouwen terug verwachten

Buiten de democratische rechtsstaat

Mocht de polariserende PVV straks de grootste worden, dan heeft Wilders anders dan Den Uyl niet de 'last' van een partij die de manoeuvreerruimte in de formatie klein maakt. Hij zou als alleenheerser gemakkelijker concessies kunnen doen, ook al omdat consistentie in het populistische woordenboek niet voorkomt, zoals Donald Trump keer op keer demonstreert. Maar dat zou tegelijk zijn eerder gebleken onbetrouwbaarheid als coalitiepartner onderstrepen. Onberekenbaarheid is geen basis voor samenwerking.

Van veel meer relevantie, zelfs van cruciale betekenis, is dat Wilders zich, willens en wetens, buiten de orde van de democratische rechtsstaat plaatst. De PvdA polariseerde in de periode 1966-1986 volledig binnen de marges daarvan. Den Uyl wees eind jaren zestig de studentenbezetting van het Maagdenhuis, het administratief centrum van de Universiteit van Amsterdam, principieel af. De PVV is een systeemvijandige partij, die naar de instituties van de democratie en de rechtsstaat een lange neus trekt en zedelijke politieke mores en codes met voeten treedt.

De PVV is een sys­teem­vij­an­di­ge partij, die naar de instituties van de democratie en de rechtsstaat een lange neus trekt

Breken

Vooral daarom zou het een wezensvreemde figuur opleveren als zo'n partij in het hart van onze democratie de sleutel van de macht in handen zou krijgen. Die kans is niet irreëel. In dat onverhoopte geval mag ineens heel zwaar tellen dat deze club, hoewel de grootste, toch maar een minderheid vertegenwoordigt. Wekt een tweestrijd om het Torentje al een valse suggestie over de machtsverdeling na de verkiezingen, vanwege de aanzuigende electorale werking zou dit gevecht de kans op zo'n periode van diepe constitutionele verlegenheid alleen maar vergroten.

Dat moet geheel los worden gezien van de kansen van Wilders voldoende parlementaire steun te verwerven voor een kabinet onder zijn naam. Die kansen zijn gering. Het punt is dat hij als systeemvijandig politicus de partijen die de democratische rechtsstaat koesteren, een tijd lang kan ringeloren. Zo'n situatie kan natuurlijk worden vermeden, als de meerderheid van de Kamer breekt met de conventie dat de grootste partij in de formatie het initiatief krijgt.

Los hiervan is het een goeie vraag of de conventie sowieso niet overboord moet.

Het voortouw

De kwestie is hier niet dat het PVV-electoraat moet worden genegeerd - de vraag is zelfs of Wilders dat niet zelf doet door zich buiten de orde te plaatsen. De kwestie is dat de grote meerderheid van de Kamer zich nooit mag laten gijzelen door een partij die het met de staatkundige grondslag van ons land een loopje neemt.

Los hiervan is het een goeie vraag of de conventie sowieso niet overboord moet. Zij is ontstaan in de jaren zeventig, toen de volkspartijen nog om en nabij de vijftig zetels haalden. In het genivelleerde landschap van vandaag is de grootste partij veeleer de minst kleine en valt de democratische dwingendheid weg haar het voortouw in de machtsvorming te geven, laat staan klakkeloos. Temeer waar, uitgaande van de huidige verhoudingen, een grovere indeling laat zien dat de liberale, christelijke en linkse stromingen afzonderlijk nog altijd groter zijn de populistische.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Je kunt niet gelijktijdig wantrouwen in je rivalen uitspreken en vertrouwen terug verwachten

De PVV is een sys­teem­vij­an­di­ge partij, die naar de instituties van de democratie en de rechtsstaat een lange neus trekt

Los hiervan is het een goeie vraag of de conventie sowieso niet overboord moet.