Column Hans Goslinga

De stem van het volk klinkt altijd vals

De democratie werkt alleen als de minderheid die bij een stemming wordt verslagen zich schikt in het besluit van de meerderheid. Waar of niet waar? Het antwoord is niet zo simpel als het lijkt.

Of toch wel? De populist Nigel Farage schreef de ravage in de Britse politiek deze week toe aan de onwil van de verslagen minderheid de uitkomst van het brexitreferendum in 2016 te accepteren. Die minderheid was weliswaar groot (48,1 procent), maar de uitslag was duidelijk: 51,9 procent van de kiezers koos voor vertrek uit de EU.

Deze zienswijze kun je ook nog altijd horen onder christen-democraten die in 2010 voorstander waren van de gedoogcoalitie met de PVV. De schade die het CDA daardoor opliep, was de schuld van de minderheid die maar bleef mekkeren. Daardoor werd de coalitie een probleem voor het CDA – zoals de keuze voor brexit de Conservatieve Partij en zelfs de familie van premier Boris Johnson verscheurt.

Lichtzinnigheid

In mijn ogen was in beide gevallen lichtzinnigheid van de leidende politici de bron van de narigheid. Premier Cameron zette een referendum in om het conflict in zijn partij over het lidmaatschap van de EU te beslechten, CDA-kopman Verhagen koos voor samenwerking met de PVV om zijn partij in conservatieve richting te duwen.

Volgens de Duitse denker Max Weber (1864-1920), een van de vaders van de politicologie, beschikt een goed politicus over drie essentiële eigenschappen: gedrevenheid, inschattingsvermogen en verantwoordelijkheidsgevoel. Aan gedrevenheid ontbrak het Cameron en Verhagen niet, aan de twee andere eigenschappen wel. Hun keuzes gingen de spankracht van hun partijen en uiteindelijk ook van de natie te boven.

In Nederland werd na de mislukking van het gedoogkabinet-Rutte in 2012 een dreigende vertrouwenscrisis afgewend door een vertoon van verantwoordelijkheidspolitiek: samenwerking tussen partijen die elkaars ideologische tegenstanders waren. Het is nog steeds de nieuwe en verrassende basis van ons landsbestuur.

Compromis, nederigheid en begrip

In het Britse stelsel is zo’n politiek werkzaam midden vooralsnog niet te vinden. Nicholas Soames, de kleinzoon van Winston Churchill, nam deze week als een van de 21 dissidenten in de Conservatieve Partij afscheid met de wens dat het Lagerhuis ‘de geest van compromis, nederigheid en begrip’ zou hervinden. Een ander parlementslid herinnerde aan de uitspraak van John Kennedy ‘dat er weinig of geen kwesties zijn waarin het gelijk en het recht en alle engelen zich aan één kant bevinden’.

Deze uitspraak alleen al maakt duidelijk dat referenda moeilijk, zo niet onmogelijk zijn te verenigen met verantwoordelijk bestuur. Al in de oudheid kwamen denkers als Cicero en Augustinus tot de conclusie dat een gemeenschap alleen stand kan houden als ‘het welbevinden van het gehele volk’ de basis is. Hoeveel oog heeft Farage, als het hem daar om te doen is, voor het welbevinden van de Schotten en de Noord-Ieren die bij het referendum in meerderheid tegen een brexit stemden?

Een geluk bij het ongeluk van het brexitreferendum is dat het de discussie op scherp zet wat democratie eigenlijk inhoudt. Die discussie is urgent nu de gedachte veld wint dat de meerderheidsopvatting als uitdrukking van de volkswil allesbepalend is. De Britse premier Boris Johnson houdt zich voor ‘de stem van het volk’, omdat hij de helft plus 1,9 procent zou vertegenwoordigen. Hij ziet daarin genoeg legitimatie om het parlement tijdelijk buitenspel te zetten.

Volkswil

Prins Bernhard stelde begin jaren zeventig voor de Tweede Kamer twee jaar naar huis te sturen. Dat zou het regeren zoveel gemakkelijker maken. De toenmalige premier Biesheuvel nam daar direct afstand van en tikte de prins openlijk op de vingers. Tegelijk wilde hij zich nog even stevig met Bernhard onderhouden. Dat is prima, zei de prins, komt u maar naar Soestdijk. Geen sprake van, antwoordde Biesheuvel, u komt naar Den Haag.

Het is natuurlijk mooi dat bij ons zo de verhoudingen zijn en onze democratie nog naar behoren werkt, ondanks de invloed van valse profeten die zich op de volkswil beroepen. Maar de ondermijning van de democratie juist in de landen die als bakermat gelden van haar moderne vorm, baart wel degelijk zorgen. De historicus Huizinga schreef in andere bange tijden, de jaren dertig, dat onze kracht en de reden van ons bestaan lag in de oriëntatie op deze westelijke landen, de Verenigde Staten van Amerika en Groot-Brittannië.

Dat was in zijn ogen niet alleen omdat zij, anders dan ten oosten van de grens tussen Vaals en Delfzijl, de vrijheid handhaafden, maar ook omdat zij het gezag niet baseerden op enkel macht, doch onderwierpen aan de wet en de regels van het recht. Nog is het Westen voor de democratie niet verloren, maar deze vorm van beschaving zit wel in de verdrukking.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden