null Beeld

ColumnJurriën Hamer

De staat en het fossiele bedrijfsleven hebben de burger in onvoorstelbaar groot gevaar gebracht

Op woensdag 24 juni 2015 zou de ondemocratische heerschappij van rechters, de ‘dikastocratie’, zijn begonnen. Op die dag deed de rechter uitspraak in de door Urgenda aan­gespannen klimaatzaak, en werd de regering opgedragen in 2020 de broeikasuitstoot terug te brengen met 25 procent ten opzichte van 1990.

Om dat te halen, zou het kabinet stevige economische ingrepen moeten plegen en dat werd sommige commentatoren te gortig. Ze zeiden dat de rechter niet op de stoel van de wetgever mocht zitten. Rechtsfilosoof Afshin Ellian zegt het nog steeds, vorige week nog in een interview in deze krant.

Een uitspraak waar Don Quichot zijn vingers bij zou aflikken

Na de klimaatzaak denderde de rechter door. Er ging in mei 2019 een streep door het belabberde Programma Aanpak Stikstof, dat de sloop van onze natuur eerder faciliteerde dan tegenhield. Twee jaar later wist ­Milieudefensie de rechter ervan te overtuigen om Shell voor 2030 een uitstootreductie van 45 procent ten opzichte van 2019 op te leggen. Vorige week schreef Trouw over een uitspraak waar Don Quichot zijn vingers bij zou aflikken: vanwege een ondeugdelijke milieutoets staan de vergunningen van tal van windmolenprojecten op de tocht.

Waarom grijpt de rechter steeds in? Een deel van de verklaring ligt in het onkundige overheidsbeleid, dat in het geval van de stikstof en de windmolentoets gewoon niet voldeed aan Europese normen. Maar voor een deel is er iets anders aan de hand. In de twee klimaatzaken heeft de magistratuur bepaalde rechten en principes op een vernieuwende wijze geïnterpreteerd. Zo baseerde de rechter zich bijvoorbeeld op de ‘ongeschreven zorgvuldigheidsnorm’ en ‘het recht op leven’ om tot verstrekkende conclusies te komen.

Ze zijn er ook om burgers te beschermen tegen een overheid die faalt

Is dat slecht nieuws voor de ­democratie? Ik denk van niet. Ons recht kent al heel lang fundamentele beginselen, die steeds opnieuw invulling krijgen. Ze zijn er niet alleen om burgers te beschermen tegen een dictatoriale staat, maar ook om burgers te beschermen tegen een overheid die faalt in haar kerntaken en bedrijven die de maatschappij enorme schade berokkenen. Blader het IPCC-klimaatrapport van gisteren maar door: juist op dit dossier hebben de staat en het fossiele bedrijfsleven de burger in onvoorstelbaar groot gevaar gebracht.

In ons recht zit een fundamenteel wantrouwen jegens de wetgever ingebakken. Menig dictator werd immers democratisch verkozen. De heerschappij van de meerderheid is eerlijker dan die van de minderheid, maar nog steeds eng. Daarom is de macht in ons land grondwettelijk uit elkaar gehaald, en hebben we sinds het regime van Adolf Hitler cruciale mensenrechtenverdragen ondertekend. We vertrouwden onszelf niet. We zagen in dat macht corrumpeert, en dat parlementaire politiek ten ­onder kan gaan aan haat, populisme, minachting van feiten en een ziekelijke fixatie op de korte termijn.

Ik ben dus niet zo kritisch op ­onze rechters – zelfs niet als ze weleens de randen van hun interpretatievrijheid opzoeken. Ik bedank ze liever. Ik prijs mezelf gelukkig om te leven in een land dat zich beschermt tegen zijn eigen kwaadaardigheid.

Filosoof en schrijver Jurriën Hamer valt deze zomer in als columnist. Eerdere columns van hem vindt u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden