Column Stevo Akkerman

De ritselaars zouden altijd hun weg vinden, communisme of niet

Zaterdagavond zag ik bij ‘Nieuwsuur’ een café voorbijkomen waar ik begin jaren negentig vele uren heb doorgebracht. Café Slavia in Praag, aan de oever van de Moldau. Als dat romantisch klinkt, dan is dat terecht. Niet alleen vanwege het uitzicht op de Burcht, ook vanwege de revolutionaire erfenis die tussen de tafeltjes hing; als je een beetje je best deed, kon je de sigarettenrook van Václav Havel en zijn dissidente vrienden nog zien zweven. Helaas, door een conflict over de eigendomsrechten ging Slavia langdurig dicht – ook in dat opzicht was het café een spiegel van zijn tijd: na de val van het communisme werd het particuliere eigendom in ere hersteld, en dat gaf een hoop gedonder. 

Toen Slavia weer openging, was Praag al zo’n toeristenval geworden dat een beroemd café aan de oever van de Moldau per definitie niet romantisch meer kon zijn.

Nieuwsuur was er neergestreken om met voormalig studentenleider Monika Pajerová te spreken over de protesten van 17 november 1989, die het einde van het regime inluidden. En over de protesten van dit weekeinde, dertig jaar na dato, tegen de huidige populistische premier Andrej Babis. Pajerová zag een verband: de macht van het geld kan net zo onderdrukkend werken als die van de dictatuur. En Babis, ooit informant van de communistische geheime dienst, is miljardair. Rijk geworden in de jaren van het wilde kapitalisme, toen de privatisering van staatseigendom veel kansen bood aan handige jongens, bouwde hij een landbouw- en media-imperium op; alleen vorig jaar al ontving zijn bedrijf Agrofert minstens 42 miljoen euro subsidie van de EU.

Er was geen waarheidscommissie, geen morele instantie geweest

Misschien was de revolutie van 1989 al te fluweel, dat figuren als Babis aan de macht hebben kunnen komen. Misschien had duidelijker uitgesproken moeten worden wat het communisme teweeg had gebracht, wat waarheid was en leugen. De Tsjechische oud-minister Jindrich Kabát zei zoiets in het interview dat ik eerder dit jaar met hem had over ‘het goede’. Met tranen in zijn ogen stelde hij vast dat het had ontbroken aan een waarheidscommissie, een morele instantie die kon zeggen: dit is wat er gebeurde, dit is het systeem dat ons knechtte, zo werkte het.

Maar hoe gezond zoiets ook zou zijn geweest, niet alleen in Tsjechië, maar in het hele Oostblok, ik vrees dat de ritselaars altijd hun weg zouden vinden, communisme of geen communisme. Wat de ex-informant Babis doet in Tsjechië, doet de ex-dissident Orbán in Hongarije, en elders in Midden-Europa proberen politieke handelaars het ook: macht koppelen aan geld, winst halen uit de onvrede van de kiezers, die onvrede oppoken en inzetten als een samenbindende emotie tegen veronderstelde vijanden van buiten, om zichzelf ten slotte als redders van het vaderland op het schild te laten heffen.

En kijk uit: dit is geen Midden-Europese specialiteit. Er zijn namen aan toe te voegen: Trump, Farage, Erdogan, Poetin. Plus allerhande navolgers, niet gehinderd door wat ooit de scheiding was tussen het Westen en het Oosten.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden