Opinie

De politiek zelf heeft de ‘ecologische rechtsstaat’ voortgebracht

De rechtszaal tijdens het hoger beroep in de Urgenda-zaak. Beeld AP

Gaat de nieuwe ecologische rechtsstaat ten koste van de democratische? Nee, zegt Reijer Passchier, wetenschappelijk medewerker bij de WRR en gastdocent staatsrecht aan de Universiteit Leiden. Het is juist de democratische politiek zélf die de ecologische rechtsstaat heeft voortgebracht, door het sluiten van verdragen, het maken van wetten en het stellen van beleidsdoelen.

De uitspraak van het hof in de Urgenda-zaak benadrukt weer: de rechtsstaat beschermt niet ­alleen de rechten van nu levende burgers, maar ook die van toekomstige generaties. Noem deze nieuwe orde de ‘ecologische rechtsstaat’.

De ecologische rechtsstaat komt allereerst voort uit idealisme: om de menselijke waardigheid te blijven beschermen, moet die voorkomen dat consumenten, bedrijven en overheden de leefomgeving van burgers verwoesten. Tegelijkertijd is de verschuiving van een deel van de focus van de rechtsstaat naar de toekomst pragmatisch. Die wil, net als elke institutie, ook gewoon overleven. Zonder burgers zijn al die mooie sociale en democratische beginselen die wij in de afgelopen eeuwen hebben verworven weinig relevant.

Zorg van de overheid

‘Maar hoe zit het dan met de democratische politiek?’, wordt er nu geroepen. Is de rechter niet te ‘activistisch’ geweest? Of ‘op de stoel van de wetgever gaan zitten’? En zijn al die internationale verplichtingen inderdaad ‘aan ons opgelegd’? Maar het is juist de democratische politiek zélf die de ecologische rechtsstaat heeft voortgebracht. Door het sluiten van verdragen, het maken van wetten en het stellen van beleidsdoelen hebben de regering en volksvertegenwoordiging erkend dat de mens het eigen ecosysteem aan het verstoren is en dat de overheid daar iets aan moet doen. Nota bene onze eigen grondwetgever stelde al in 1983: ‘De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu’.

Nu de rechter de overheid daadwerkelijk aan de ecologische rechtsstaat bindt, is daar niets ondemocratisch aan. We zien hooguit een botsing tussen politieke opvattingen van vandaag en rechtsstatelijke instituties die de wetgever welbewust in het leven riep om de lange termijn op het netvlies van de overheid te houden. Het is als Odysseus die het touw vervloekt waarmee hij eerder op eigen verzoek aan de mast werd vastgebonden, juist nu dat touw zijn functie vervult.

Dat wil niet zeggen dat de ecologische rechtsstaat nu de absolute maat der dingen is geworden. Ja, verplichtingen om de leefomgeving van burgers te beschermen stollen langzamerhand in het hogere constitutionele recht. Maar dat betekent niet dat de overheid definitief aan deze verplichtingen vastzit.

De ecologische rechtsstaat is via democratische processen tot stand gekomen. Via dezelfde processen kan hij ook weer worden afgebroken.

Sommigen zullen dat wellicht proberen. De nóg actievere overheid waar de nieuwe orde om vraagt, brengt risico’s voor de vrije samenleving met zich mee. Het verwezenlijken van ecologische doelen kan om sociaal-economische offers vragen. En velen hebben simpelweg belang bij het behoud van de status-quo.

Vorm en tanden

Anderen zijn blij dat de ecologische rechtsstaat eindelijk vorm (en tanden) lijkt te krijgen, al moeten belangrijke details nog worden ingevuld. De fanatiekelingen vinden dat de recente ontwikkelingen nog lang niet ver genoeg gaan: de rechtsstaat blijft primair op de mens gericht, andere dieren komen er nog steeds bekaaid vanaf.

Met onder andere het Verdrag van ­Parijs, de Klimaatwet en het Urgenda-vonnis lijken de voorstanders van de ecologische rechtsstaat voorlopig de juridische wind in de zeilen te hebben. Maar pas goed op. Consensus over de ecologische rechtsstaat is nog ver weg. De winnaars van vandaag kunnen de verliezers van morgen zijn.

Vergeet bovendien nooit dat de invloed van het recht beperkt is. Zeker in een wereld die economisch globaliseert, maar juridisch en politiek versplintert, is het zelfs voor een welwillende overheid een behoorlijke uitdaging om de aspiraties van de ecologische rechtsstaat ook in de praktijk te brengen.

Lees ook:

Pieter Winsemius: Beroepsvergaderaars aan Klimaattafels brengen geen doorbraken

Dezelfde mensen en dezelfde organisaties die elkaar al tien jaar in de houdgreep houden aan de vergadertafel, kun je daar nog werkelijke doorbraken van verwachten?

Hoogleraar: Urgenda zadelt regering op met onmogelijke last

Volgens hoogleraar staatsrecht Wim Voermans overziet de rechter de gevolgen van het vonnis niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden