Opinie Rechtsstaat

De overheid ondermijnt zichzelf

De NOS onthulde dat de Nederlandse overheid al minstens tien jaar niet optreedt tegen frauderende kustvissers. Beeld ANP

Steeds vaker blijkt dat de overheid eigen regels niet consequent handhaaft en naleeft, aldus Taco Brandsen en Ellen Mastenbroek, hoogleraren bestuurskunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

De reactie van sommige provinciebesturen om hun beleid radicaal te veranderen en de regels af te zwakken naar aanleiding van de boerenprotesten illustreert een breder patroon dat al langer gaande is. Steeds vaker blijkt dat de overheid niet bereid is haar eigen regels consequent na te leven en te handhaven. Sterker nog, de overheid vindt het zelf geen probleem om het recht te overtreden.

Wie zoekt struikelt over de voorbeelden. Onlangs bleek dat de Belastingdienst toelagen onterecht heeft stopgezet en informatie heeft achtergehouden. Uit onderzoek van Natuur & Milieu bleek dat 99 procent van de wateren die onder Europese regels voor waterkwaliteit vallen, niet aan de wettelijke eisen voldoet en naar verwachting ook niet tijdig gaat voldoen. De Algemene Rekenkamer constateerde gebrekkige naleving door de overheid van de luchtkwaliteitseisen.

De NOS kwam erachter dat de Nederlandse overheid al minstens tien jaar niet optreedt tegen frauderende kustvissers, hoewel de Algemene Rekenkamer al in 2008 aangaf dat Nederlandse vissers op vrijwel alle terreinen geneigd zijn om de regels te overtreden. NRC Handelsblad onthulde in 2017 grootschalige mestfraude door boeren in het zuidoosten van het land.

Ontoereikend

Dan hebben we het daarbij nog over kwesties waarbij min of meer heimelijk de correcte handhaving werd afgezwakt. Dat is anders bij de Urgenda-rechtszaak, waarbij een rechterlijke uitspraak de overheid verplicht om de uitstoot van broeikasgassen eind 2020 met tenminste 25 procent te verminderen ten opzichte van 1990. Reeds lang is duidelijk dat de huidige maatregelen ontoereikend zijn om die doelstelling te behalen.

Iedereen weet het; niemand binnen de regering lijkt dit een wezenlijk probleem te vinden. Een rechterlijke uitspraak wordt een intentieverklaring, die weliswaar niet geheel wordt genegeerd, maar waarbij stilzwijgend wordt afgesproken deze niet al te strikt uit te voeren. Dat zou het politieke draagvlak immers ondermijnen.

In een tijd waarin de kiezer steeds minder trouw is, is het logisch dat politici goed luisteren en meebewegen. Je kunt een politicus niet verwijten dat hij politiek bedrijft. Je kunt middenpartijen niet verwijten dat de hete adem van partijen aan de flanken het politieke bedrijf minder aangenaam maakt.

Je kunt wel verwachten dat politici en bestuurders helpen het systeem in stand te houden, dat de rechtsstaat tegen de waan van alledag en particuliere belangen beschermt. Dat betekent dat rechterlijke uitspraken worden uitgevoerd; dat wettelijke verplichtingen worden nageleefd; dat toezichthouders en handhavers voldoende worden toegerust om hun taak behoorlijk uit te voeren.

Maatwerk aan de burger

Dit is geen pleidooi voor een overheid die haar regels rigide en zonder enig oog voor het belang van de betrokkenen toepast. De toepassing van regels is zelden simpel en daar waar mogelijk moet worden gekeken naar de omstandigheden van een individueel geval zodat maatwerk aan de burger kan worden verleend.

Maar er komt een punt dat welwillendheid omslaat in willekeur of angst voor degenen aan wie de regel wordt opgelegd. In welke provincie worden de stikstofnormen straks nog wel gehandhaafd? Wanneer worden rechterlijke uitspraken wel naar de letter uitgevoerd en wanneer niet?

De laatste jaren is ondermijning een veelbesproken thema, dat geregeld de voorpagina’s haalt. Er is angst dat criminelen erin slagen wetten en gezag te ondergraven. Maar moeten we ons daar werkelijk zorgen om maken? Als het gaat om ondermijning, is de overheid daar zelf veel succesvoller in.

Lees ook:

Aanpak van ondermijning start in wijken

Als we kweekvijvers voor misdaad willen dempen, moet de wijkaanpak vernieuwd, bepleit Peter Noordanus. Hij is voorzitter van het Strategisch Beraad Ondermijning en ex-burgemeester van Tilburg.

‘De overheid is een machine geworden’

De overheid is een machine geworden, vindt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. ‘De burger krijgt een overheid die hij niet meer kent.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden