null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

OpinieLokale democratie

De overheid is helemaal niet goed in luisteren

Ingeklemd tussen ontevreden inwoners en een dwingende overheid moeten lokale bestuurders zorgen voor genoeg voorzieningen. Dat kan alleen als de gemeente de rol terugpakt, schrijft Els Boers, adviseur Lokaal bestuur.

Redactie Trouw

Wat heb je anno 2022 nog te betekenen als raad in een gemeente? Aan de ene kant staan ontevreden inwoners, aan de andere kant een overheid die uitvoering van wetten dichterbij zegt te willen brengen. En die wil dat inwoners meedoen. Tenminste, dat was de mantra de afgelopen jaren. Maar wat is de praktijk?

Democratie kost geld, energie en vooral veel tijd. Het betekent vooral: draagvlak creëren. Voorlichting, uitleg geven en luisteren naar verschillende stromingen en dan met elkaar in discussie, elkaar zien te overtuigen.

Nu denken we vaak dat we wel degelijk naar elkaar luisteren, want we zijn toch kampioen polderen? Helaas is de praktijk anders: de overheid is helemaal niet goed in luisteren. Sterker nog, we doen of we luisteren, maar gaan gewoon onze eigen gang. Zijn er problemen, dan steken we het liefst onze kop in het zand. Hoe serieus nemen we onszelf dan?

Het vertrouwen in de overheid is sterk gedaald. In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen zetten opiniemakers uiteen hoe de lokale democratie volgens hen versterkt kan worden.

Zeggenschap

Graag wijzen we naar de andere bestuurslaag: gemeenten wijzen bijvoorbeeld naar de provincie, de landelijke overheid wijst op haar beurt weer naar bestuurslagen onder zich. Daar komt bij dat gemeenten zich makkelijk kunnen verschuilen achter de mantra dat de hogere overheid bepaalt. Financieel zijn gemeenten de afgelopen jaren afgeknepen. Ze zitten knel tussen opgelegde regels en verplichte uitvoering. Wel verantwoordelijk, maar nauwelijks zeggenschap.

Te weinig budget om lokale basisvoorzieningen overeind te kunnen houden: menig gemeente worstelt daarmee. In het verleden was er in elke gemeente een zwembad, want kunnen zwemmen was wel een voorwaarde om veilig in ons waterrijke land te kunnen wonen. Een bibliotheek, want niet iedereen kan boeken kopen en voor onze algemene ontwikkeling is toegang tot boeken nodig.

Gemeenten willen er zijn voor hun inwoners. Maar hoe dan? Dan maar meegaan met het binnenhalen van massale blokkendozen? Dat levert wel geld op. Net als velden met zonnepanelen en niet te vergeten windmolens, liefst de hele hoge. Inspraak kan dan vervelend zijn, want die dozen, zonnepanelenparken en windmolens dragen niet bepaald bij aan een aantrekkelijke woonomgeving. Dan maar zo min mogelijk inspraak van de inwoners, liefst zelfs geen tegenspraak. En geen tijd nemen, maar doorduwen bij de raad. Dat is wat er gebeurt. Daar komt nog bij dat de gemeente landelijke doelen moet halen: de energietransitie walst over het land. Een prettig leefbare samenleving lijkt als doel van de radar verdwenen.

Tijdens de coronaperiode moest de overheid volgens velen wel maatregelen nemen voor het hele land. Van bovenaf dicteren wat je mag en wat niet, uit noodzaak. Dat versterkte de indruk van dictatoriaal gedrag. Er wórdt voor iedereen bepaald, met als enige inspraakmogelijkheid de veiligheidsregio’s, maar de leden daarvan zijn burgemeester, en dus niet gekozen door de eigen inwoners.

Dat is hopelijk wat we allemaal willen

Dicht bij de inwoners staan, dat is hopelijk toch nog wat we met z’n allen willen. En niet alleen om een betere uitvoering, met als hoofdmoot het willen besparen van geld. Dicht bij de mensen staan is die mensen het gevoel geven er te mogen zijn en te mogen meedoen. Dit betekent allereerst gehoord mogen worden en een stem hebben. Dat helpt vooral ook tegen allerlei frustraties die onmacht en niet gehoord worden opleveren.

Gemeenteraden staan dicht bij de mensen, vooral als die daadwerkelijk iets kunnen doen voor de inwoners. Voor de gemeenteraad is het dan nog de kunst om de inwoners daadwerkelijk te betrekken bij de lokale politiek en de besluiten die de raad neemt. Daar schort het soms aan. Een college, dan wel de raad, neemt echt te weinig tijd of vindt inspraak niet altijd nodig.

Het niet of minder fysiek bijeenkomen is nogal eens als excuus ingezet de afgelopen twee jaar. Terwijl digitaal bijeenkomen het overleg voor sommige inwoners juist toegankelijker maakt. Het gaat vaak om de wil om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk inwoners invloed kunnen uitoefenen. Een breed gedragen besluit maakt het bij de uitvoering alleen maar makkelijker. Uitvoering die wordt vertraagd door allerlei bezwaarprocessen kost niet alleen een hoop geld, maar ook heel veel tijd en frustratie. Voor gemeenten zou het prettig zijn als zij daadwerkelijk als partner van de landelijke overheid worden gezien en ook als zodanig opereren. Als partner en niet als uitvoeringsslaaf.

Overal hetzelfde

De bedoeling is toch niet dat de overheid van alles decentraliseert, maar door bijbehorende voorschriften zorgt dat alles overal hetzelfde uitgevoerd wordt? Zorg voor overleg op maat, waarbij de Tweede Kamer zich niet gedraagt als een gemeenteraad die erover gaat. Als je zelf als overheid alles van bovenaf wilt bepalen, hoe kun je dan verwachten dat gemeenten altijd wel hun inwoners betrekken bij besluitvorming?

Daarbij komt dat democratie tijd kost en we willen dat alles snel gaat. We nemen onvoldoende tijd om te luisteren en vooral om iedereen erbij te betrekken zodat we kunnen luisteren.

De Tweede en Eerste Kamer hebben hun rol teruggepakt van de regering wat betreft het coronabeleid, laten ze nu ook de gemeenten hún zeggenschap teruggeven. Gemeenten besturen kan dan weer inhoud krijgen en voor gemeenteraden is het betrekken van de inwoners dan weer een must. Democratie betekent breed draagvlak en dus inspraak van onderaf en niet dictatoriaal van boven bepalen wat er wel of niet mag.

Lees ook:
Geen vertrouwen in de politiek? Ga dan alsjeblieft zelf de politiek in

We stemmen nog wel, maar in de lokale politiek gaan, ho maar. Rosalie Bouwman, kandidaat-gemeenteraadslid voor de PvdA in Amstelveen, vindt het gebrek aan animo onterecht.

Hoe krijgt de gemeente het vertrouwen van de kiezer terug?

Aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen is het vertrouwen in de lokale politiek laag. Wat kunnen gemeenteraadsleden, wethouders en burgemeesters doen om dat te verbeteren?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden