Column Stevo Akkerman

De ontgoocheling en verbittering van voormalige Oost-Duitsers helpen radicaal rechts

Het was het weekeinde van de vrijheid en haar vijanden. Zelf was ik te gast bij de Zomerschool van de Lutherse Kerk, met als thema ‘geloven in vrijheid’, terwijl in De Balie het festival Celebrating Dissent werd gehouden, over ‘de vrijheid om niet te geloven’ – net zo belangrijk. Intussen begon Nederland in Terneuzen met het vieren van ’75 jaar vrijheid’, ofwel het einde van de Duitse bezetting, terwijl Polen juist de Duitse invasie herdacht; 1 september 1939, het begin van de Tweede Wereldoorlog.

In mijn hoofd knoopte ik dat alles ook nog vast aan de verkiezingen in de Duitse deelstaten Brandenburg en Sachsen, waar Angela Merkel zou worden afgerekend op haar beslissing om vluchtelingen van een hedendaagse oorlog – die in Syrië – onderdak te bieden. Wrang, vond ik dat. 

Was dit nu de oogst van de vrijheid die de Oost-Duitsers in 1989 bevochten? Want het zijn de ossi’s, veel meer dan de wessi’s, die zich scharen achter de radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD). Sterker nog: de AfD claimt de voortzetting te zijn van het protest van toen en de klus te zullen afmaken: ‘Vollende die Wende’.

Dat er in het voormalige Oost-Duitsland ontgoocheling en verbittering heerst, valt wel te begrijpen. Ik heb gisteren een hele stapel reportages uit het rampgebied gelezen, en zelfs als in materieel opzicht het verschil tussen West en Oost niet erg groot meer is, moet worden vastgesteld dat er een kaalslag heeft plaatsgevonden. Er werd niet alleen een systeem afgedankt, maar ook een generatie, of twee.

Dat maakt van deze mensen niet meteen bruinhemden, maar verongelijkt zijn ze wel (‘Die immigranten krijgen alles, wij niets’) en vatbaar voor de verlokking van het populisme zijn ze ook. De AfD trekt hen naar beneden.

Stenen harten en houten koppen

Op de site van Die Zeit trof ik een interview met de zanger Kai Neumann, afkomstig uit Leipzig. Twintig jaar geleden had hij een grote hit met ‘Im Osten’, waarin hij de lof zong op de ondergeschoven helft van het land: “Iemand moest de ossi’s zeggen dat ze fantastisch waren”. Maar nu heeft hij een nieuw lied gemaakt, over stenen harten en holle houten koppen. “Ik kan niet begrijpen”, zegt hij, “dat men zijn woede op de armsten afwentelt, op de vluchtelingen. Als men werkelijk zegt dat we mensen in de Middellandse Zee moeten laten verdrinken, dan kan ik daar met mijn hoofd niet bij.”

Had Angela Merkel in 2015 nee moeten zeggen tegen de miljoen vluchtelingen die aanklopten bij de poorten van haar vrije land? Wel als politiek lijfsbehoud haar hoogste doel was geweest. Maar ik geloof dat dat niet is wat haar drijft. 

Bij de Lutherse Zomerschool vertelde ik iets over Vaclav Havel, de Tsjechische dissident-president, die de onvrijheid van de gevangenis kende en de vrijheid liefhad, maar nog liever sprak over ‘de poging in waarheid te leven’. Ofwel: trouw te blijven aan wat je gelooft dat goed is. Het belang van fysieke vrijheid wordt daar niets minder van, er komt alleen iets bij: innerlijke vrijheid. Mij lijkt het wel wat.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden