ColumnStevo Akkerman

De onheilsleer van de Sovjets heeft nu echt zijn tijd gehad

Het was de indrukwekkendste demonstratie die ik ooit zag, en niet omdat de betogers zo begeesterd waren, maar andersom: alle geest leek uit hen te zijn verdwenen. Met duizenden trokken ze zwijgend door de hoofdstraat van Boekarest, op weg naar het plein waar ze hun onderdrukker moesten gaan toejuichen – Nicolae Ceausescu, de man die heel hun miserabele bestaan bepaalde. Ik maakte snel wat foto’s, hopende dat dat niet zou opvallen: de politie had me al eens staande gehouden en een rolletje uit mijn camera gehaald.

Het was de zomer van 1989, een half jaar voordat Ceausescu zich op hetzelfde plein opnieuw wilde laten toejuichen. De beelden van wat toen gebeurde – de menigte keerde zich spontaan tegen hem en Ceausescu vluchtte per helikopter voor zijn volk – deden de afgelopen dagen weer de ronde op Twitter. Misschien was het een poging tot magie: toen Boekarest, nu Minsk. Zouden de mensen die gisteren werden opgetrommeld om hun steun te betuigen aan Loekasjenko niet ook plotseling de angst van zich af schudden en de dictator dwingen tot de aftocht? Maar nee, de geschiedenis laat zich niet dwingen tot exacte herhalingen. “Het is onmogelijk het tijdstip en de voortgang van een revolutie te voorspellen”, zei Lenin al. “De revolutie voltrekt zich volgens zijn eigen min of meer mysterieuze wetten”.

Intussen is het voor mij wel weer helemaal 1989. De omwenteling in Polen, de val van de Muur, de Fluwelen Revolutie in Tsjechoslowakije, de met bloed betaalde vrijheid in Roemenië – het rijmt allemaal met wat in Wit-Rusland gaande is, al is het gevecht daar nog niet voorbij en de uitkomst ongewis. Ik durf deze column nauwelijks voort te zetten, zo onzeker is de situatie. Terwijl ik zit te tikken kan Loekasjenko zomaar vertrokken zijn, asiel zoekend bij collega Poetin, maar voor hetzelfde geld wordt het burgerprotest keihard neergeslagen en weet Loekasjenko de macht vast te houden, met assistentie van diezelfde Poetin.

Want ook dat is 1989: aan het najaar van de succesvolle Oost-Europese revoluties ging het voorjaar van China vooraf, met het drama op het Plein van de Hemelse Vrede als droevige ontknoping. En ook de echo daarvan klinkt nog steeds, getuige de wijze waarop Peking de democratie in Hongkong de nek omdraait. Je zou graag willen zeggen dat vrijheid uiteindelijk altijd overwint, dat de geest van het volk sterker is dan de wapenstok, dat geweld nooit het laatste woord heeft, maar zo is het niet. Vraag het de mensen die de straat opgingen in Egypte, Iran, Venezuela; er is geen recept voor een geslaagde revolutie en het verdrijven van een despoot is nog niet hetzelfde als het binnenhalen van vrijheid, gelijkheid en broederschap.

Maar als het regime in Wit-Rusland valt, en het verdient niets anders dan diep te vallen, dan is dat het definitieve einde van de Sovjet-Unie, om de Wit-Russische analist Franak Viacorka te citeren. Loekasjenko is of was de laatste leider die ‘de Sovjet-ideologie’ bleef belijden, een ideologie die sinds 1917 goed is geweest voor onnoemelijk veel leed.

Deze onheilsleer heeft zijn tijd gehad.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden