null Beeld

ColumnHans Goslinga

De notulen bevestigen het probleem van de coalitiecultuur

Al meer dan zestig jaar geleden deed Hans Daalder, de vader van de politieke wetenschap in ons land, een poging af te rekenen met de mythe van het dualisme, de illusie van een open strijd tussen regering en Tweede Kamer, die het ‘monistische virus’ zou verdrijven.

Vooraf wist hij ook wel dat zijn poging vergeefs was, omdat politici nu eenmaal het een als het ander nodig hebben. Bij de formatie, schreef hij, hebben vrijwel alle partijen de behoefte vaste garanties te zoeken in program en ministers van het nieuwe kabinet. En dan komt het: tegelijk wensen de coalitiepartijen afstand te bewaren.

Volgens Daalder was dat geen kwestie van hypocrisie of gespletenheid, maar een gevolg van reële omstandigheden. In ons bestel is het mogelijk zowel binnen het kabinet con sordino pressie uit te oefenen, als tegenover het kabinet de strijd voort te zetten, op scherpe toon in het parlement, op schrille toon daarbuiten. Het ging niet aan, meende hij, over deze praktijk in heilige verontwaardiging te ontsteken. ‘Politieke pressie en strijd zijn niet alleen de essentie, maar zelfs de rechtvaardiging van de partijen.’ Voor zover er een probleem was, zat dat in de mythe die deze werkelijkheid verdoezelde of zelfs als pervers aan de kaak stelde.

Dualistische vroomheid

Het is de moeite waard straks door de bril van Daalder naar de formatie te kijken. Gaan we een overmaat aan dualistische vroomheid zien na het notulendebat, waarin met man en macht is gepoogd het virus van het monisme te verjagen? Pas op voor de schijn, want de zwaartekracht die de wetten van ons coalitiebestel uitoefenen, is sterk. Kok (PvdA) en Balkenende (CDA), de voorgangers van premier Rutte, traden aan met de belofte van dualisme en vielen binnen de kortste keren terug op de monistische praktijk die onder Lubbers is opgekomen en nu in extremis is doorgevoerd.

Het is veelzeggend dat Rutte in 2019 de aandacht die de Kamerleden Omtzigt (CDA) en Lodders (VVD) vroegen voor de misstanden in het toeslagenbeleid aanzag voor ‘profileringsdrang’, waarvoor hij blijkens de notulen ‘weinig begrip’ had. Hij had zijn partijgenote Lodders al op het belang van eenheid binnen de coalitie gewezen. Kennelijk kwam het niet in de hoofden van premier en de andere ministers op dat Kamerleden als volksvertegenwoordigers oprecht voor burgers en rechtsstaat konden opkomen.

De notulen lieten zich lezen als een bevestiging van een van de grote makken van de coalitiecultuur. Deze cultuur trekt vrijwel alle politieke energie naar binnen en beziet de burgers na de verkiezingen, cru gezegd, louter nog als rekeneenheid. Daalder deed zijn waarnemingen in 1957, kort na de tot dan langste formatie ooit, de wording van het vierde kabinet-Drees in 122 dagen. Waarom het zo lang had geduurd? De toenmalige KVP-voorman Romme verwoordde ter verklaring een van de wetten van ons bestel. Je moet voor de aanvang van de rit invloed uitoefenen op het program en de bezetting van het kabinet. Laat je die mogelijkheid onbenut, dan is dat verzuim tijdens de rit niet meer in te halen.

Raad van Acht

Het verschil met nu is dat de rit van de recente kabinetten als het ware een doorlopende kabinetsformatie is geworden. De leiders van de vier coalitiefracties zitten wekelijks aan tafel met de premier en de drie vicepremiers om, als een Raad van Acht, de lijnen uit te zetten. Rutte beloofde in het Kamerdebat deze ‘tussenwereld’ op te ruimen, althans ‘een beetje, misschien wel helemaal’. In deze behoedzame uitspraken voel je de belofte en de realiteit al botsen.

Daalder vond het dualisme als beschrijving van de politieke werkelijkheid inadequaat en als norm zelfs apolitiek. Het slaat te veel acht op de staatsorganen en te weinig op de politieke krachten die daarin werkzaam zijn. PvdA-fractieleider Wöltgens drukte deze zienswijze in de jaren negentig kernachtig uit: ‘Het gaat ons om de knikkers, niet om het spel’.

Tot het uiterste doorgevoerd zou het dualisme tot een afspiegelingskabinet moeten leiden, dat niets anders zou opleveren dan wat Daalder een ‘lauw conformisme’ noemde.

Geheim concilie

Zijn beslissende waarneming was deze: hoe meer coalitiepartijen, hoe minder politiek een regeerprogram en hoe meer de noodzaak tot afstemming ‘in een geheim concilie van ministers en fractieleiders’. Alsof hij de huidige situatie beschreef.

Bij enig nadenken is dat niet zo vreemd. De omstandigheid van een gefragmenteerd krachtenveld, waarbij een deel van de Kamer zichzelf buitenspel zet en tutti-fruttikabinetten onontkoombaar zijn, heeft grote invloed op de verhouding tussen kabinet en parlement.

Zulke kabinetten kunnen politiek niet veel, zoals de buiten-akkoorden laten zien, maar het kost veel energie ze overeind te houden. Bundeling van partijen lijkt de aangewezen weg naar een gezonder politiek klimaat.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden