Column

De nieuwe privacywet helpt mensen met schulden juist nog meer de put in

James Kennedy. Beeld Jörgen Caris

Hoe autonoom is de burger? Hoe autonoom zijn mensen met schulden? Gisteren werd overal in Europa de nieuwe privacywet (AVG) ingevoerd. Deze wet is mede voortgekomen uit de gedachte, die al in 2013 werd geformuleerd, dat privacy het burgers mogelijk maakt om 'de loop van hun leven autonoom te bepalen, zonder constant of geregeld gestigmatiseerd te worden als gevolg van een specifieke handeling die zij hebben verricht in het verleden'.

Het kunnen wissen van je eigen geschiedenis is dus een belangrijk onderdeel van de menselijke autonomie. Maar deze privacywet kan mensen ook enorm in de weg zitten, vooral als je hulp nodig hebt of in de schulden zit.

Het kabinet komt met 40 actiepunten tegen schulden. Meer mensen moeten toegang krijgen tot lokale schuldhulpverlening. Dat is een goede zaak, maar de rol van de overheid in het verergeren van schulden wordt nog te weinig belicht.

Want de overheid is zelf vaak de grote boosdoener. Het systeem van belastingtoeslagen is ingewikkeld. Als je inkomen verandert, moet je ingewikkelde formulieren invullen. Een foutje en je zit met een schuld opgescheept omdat je toeslagen moet terugbetalen. Van inwoners met een bijstandsuitkering wordt verwacht dat ze binnen vijf dagen bij de gemeente aangeven dat ze inkomen uit betaalde arbeid hebben, om te voorkomen dat ze als fraudeur worden bestempeld.

Daarentegen mag de gemeente er maanden over doen voordat dit inkomen wordt teruggevorderd en bij de verrekening hoeven ze de belastingvrije voet niet in acht te nemen. Zo kan inkomen uit betaalde arbeid naast een uitkering snel leiden tot schulden. De overheid en de Belastingdienst zijn preferente schuldeisers, en het is juist de overheid die het minst wil meewerken aan minnelijke oplossingen.

Politici die deze wetten bedenken zijn zelf meestal niet afhankelijk van toeslagen, omdat hun inkomen daarvoor te hoog is. De regeldruk en de ingewikkelde formulieren komen vaak terecht bij mensen met lage opleidingen of een taalachterstand, die lang niet zo zelfredzaam zijn als politici denken. Communicatie gaat vaak via brieven met ambtelijke taal, in plaats van persoonlijke gesprekken.

Stress

Hoe meer schulden, hoe meer mensen geneigd zijn om hun post niet meer te openen, hoe dieper ze wegzinken in de problemen. Mensen met schulden zijn mensen met stress, die sneller fouten maken. Bij particuliere organisaties leidt dit tot incassokosten en uiteindelijk een deurwaarder. Bij de overheid leiden fouten snel tot boetes vanwege 'fraude', die veel hoger zijn dan de incassokosten van particuliere bedrijven.

Het is nu de vraag of deze gestresste burgers en ingezetenen gebaat zijn bij de nieuwe privacywet. Want hierdoor wordt de effectiviteit van schuldhulpverlening beperkt, omdat gegevens niet meer zo snel uitgewisseld mogen worden. Is een medewerker ziek, dan mag een andere medewerker niet in het systeem om het werk over te nemen. Zijn gegevens nodig van de gemeente of de Belastingdienst, dan moet er eerst een toestemmingsverklaring komen van mensen die vanwege stress en onvermogen soms nauwelijks in staat zijn om dit soort dingen te regelen. En daardoor wordt financiële stabiliteit nog moeilijker bereikbaar. Om hen te helpen en goed overzicht te krijgen over alle schulden, moet hun geschiedenis niet verborgen worden, maar juist zichtbaar gemaakt.

Ik begrijp dat menselijke levens beschadigd kunnen worden door een gebrek aan privacy, en dat de mogelijkheden in het heden beperkt kunnen worden door fouten uit het verleden. Maar zoals vaker het geval is, is deze wet vooral gemaakt voor behendige, digivaardige en autonome burgers die goed in staat zijn om hun eigen privacy te waarborgen.

Voor mensen die minder zelfredzaam zijn zal de wirwar van toestemmingsverklaringen niet ervaren worden als een bevrijding, maar als een beknotting van hun mogelijkheden. Soms wordt de menselijke vrijheid meer gediend door goed geholpen te worden dan door vergeten te mogen worden.

James Kennedy is een van oorsprong Amerikaanse historicus met Nederlandse wortels. Hij vestigde zijn naam met de studie 'Nieuw Babylon in aanbouw', over de jaren zestig in Nederland. Sinds 2003 is hij als hoogleraar geschiedenis werkzaam in Nederland. Lees hier al zijn bijdragen.

Lees ook: Krijgt de consument met de nieuwe privacywet controle over zijn data?

Deze week is een nieuwe privacywet ingegaan. Bedrijven zien die nieuwe regels vooral als een boel extra werk. Wat levert het burgers op?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden