Opinie

De nazi-ideologie laat tot op de dag van vandaag haar sporen na

Een man passeert het toegangshek van het voormalige concentratiekamp Sachsenhausen. Beeld EPA

Op het terrein van voormalig concentratiekamp Sachsenhausen spreekt Dik de Boef, voorzitter van het Centraal Orgaan Voormalig Verzet en Slachtoffers, secretaris van het Internationaal Sachsenhausen Comité, vandaag onderstaande herdenkingsrede uit met een oproep om alert te blijven op gevaarlijke intolerantie. 

Iedere keer dat ik hier ben, bekruipt mij een beklemmende huiver. Dat gevoel heb ik al sinds 1962. Het went nooit en steeds vraag ik mij af hoe mensen zichzelf zo kunnen verlagen dat zij hun medemensen tot nummers verklaren en hen vanwege het anders zijn, vanwege andere politieke en maatschappelijke opvattingen opsluiten en op de meest afschuwelijke wijze vermoorden. Deze vraag moeten wij ons mijns inziens steeds blijven stellen bij het horen van het dagelijkse wereldnieuws, om dit mechanisme te herkennen en ervan te leren, in de hoop herhaling te voorkomen.

Ik denk aan de moord op 3 mei 1942 op 72 landgenoten, lid van de ordedienst en Menkel-groep hier in Sachsenhausen en ik denk aan de moord op meer dan 10.000 Sovjetkrijgsgevangenen in de herfst van 1941 in tien weken tijd. Wij herdenken vandaag op een wel heel bijzondere plek; het voormalige concentratiekamp Sachsenhausen. Tevens het bestuurlijk centrum van de SS voor de onder zijn regime vallende concentratiekampen zoals kamp Vught, eigenlijk Konzentrationslager Herzogenbusch.

Mijn eigen herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog zijn nauw verbonden met de tijd dat wij in Arnhem-Zuid woonden. Daar vielen op 22 februari 1944 veel (1057) doden tijdens het vergissingsbombardement van de geallieerden op Nijmegen, Arnhem, Deventer en Enschede.

Ons huis werd door twee voltreffers geraakt. Mijn moeder kwam aanlopen uit de gaarkeuken toen zij de bommen op onze woning zag vallen met daarin haar man en twee kinderen. Mijn vader en broertje werden snel gevonden en onder het puin vandaan gehaald. Ik was langer zoek en reageerde eerst niet op het roepen. Pas na een halve dag werd ik gevonden en naar het ziekenhuis gebracht.

Beelden hiervan zijn in mijn hoofd opgeslagen; ik weet de kleur van de matras met het artificiële verenpatroon, zie de bebloede hand die mij als eerste vindt. Op de puinhoop zie ik vlammen en als in een wajangspel figuren die helpen mij te redden. Later, tijdens de slag om Arnhem in september van dat jaar, moest de stad evacueren. Wij maakten in die hongerwinterperiode een voettocht naar Rotterdam en weer terug naar de Veluwe. Verzetsactiviteiten en voedsel voor familie waren de drijfveren. Deze tocht met beschietingen, opgehangen mensen en dode paarden langs de weg zijn als negatieven opgeslagen in mijn geheugen.

Mijn eigen ervaringen en het verzet van mijn ouders in de jaren 1940-1945 hebben een blijvende invloed op mijn leven uitgeoefend. ‘Dit nooit weer’ werd een richtsnoer voor mijn doen en laten. Na het verwerken van mijn ervaringen in een therapie in Centrum ’45, zette ik me daarom in voor onder andere de Stichting Burgeroorlogsgetroffenen, en het comité Herdenking Februaristaking 1941.

Afglijden

Herdenken hoort onderdeel te zijn van een democratische rechtsstaat. Die is er om de rechten van de minderheden te beschermen en dient om het afglijden naar een totalitaire of dictatoriale samenleving te voorkomen. Dictatoriale maatschappijen zijn bang voor het onafhankelijk denkvermogen van hun inwoners en bang van mensen uit andere samenlevingen. De Europese rechtsorde is niet een rechtsorde van de markt, maar heeft zijn fundament in de normen en waarden van Europese verscheidenheid. Die moeten wij beschermen.

Wij zien in heel Europa, in dit tijdsgewricht van grote maatschappelijke veranderingen, personen in het politieke veld verschijnen die roepen om simpele maatregelen en om een zuivere maatschappij, vrij van vreemde smetten. Zij ontkennen dat een maatschappij een levend organisme is dat zich, soms misschien gedwongen door de omstandigheden, moet veranderen en vernieuwen. In nazi-Duitsland is een gehele generatie opgeofferd aan de waanzin van het idee van een raszuivere staat en de noodzaak van ‘Lebensraum’. En ook al verdwenen gelukkig de hardnekkigste aspecten van de nazi-ideologie onder jongeren snel na mei 1945, deze ideologie laat tot op de dag van vandaag haar sporen na, onder andere bij de Duitse politieke partij AFD.

Het maatschappelijke discours moet niet meebuigen met dit demagogisch streven naar iets wat nooit geweest is, maar tegenweer bieden. Gebeurt dit niet, dan staan de mensenrechten op de tocht. Opnieuw is er een tendens om groepen mensen om hun geloof buiten de samenleving te plaatsen. We zien een oplevend antisemitisme en haat tegen islamitische gelovigen. Terwijl het moet gaan om bestrijding van hen die zich keren tegen het universele karakter van de mensenrechten en daar hoort de sociale rechtvaardigheid bij.

Als wij een herhaling van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog willen voorkomen, dan denk ik dat we met alle meningsverschillen en pluriformiteit waaruit Europa bestaat gemeenschappelijk moeten optreden. Dat wil zeggen: een Europese samenleving opbouwen op basis van medemenselijkheid en solidariteit. Wij mensen zijn sociale wezens en van elkaar afhankelijk. Dit betekent dat ook oppositionele meningen een plek moeten krijgen in een democratisch functionerende Europese samenleving.

In die gevarieerdheid van Europa ligt de kracht om nieuwe vormen van gezamenlijkheid te vinden zonder dat de culturele verworvenheden opgeheven moet worden. Overal in Europa is die verscheidenheid terug te vinden. Ontstaan door volksverhuizingen waarvan die na de Tweede Wereldoorlog waarschijnlijk de grootste was, met verdrijvingen en displaced persons. Maar die mensen hebben allemaal, soms met veel pijn, hun plek in de Europese samenleving gevonden. Bij dit verdedigen van de Europese gemeenschap hoort niet economisch denken voorop te staan, maar de humane waarden die de grondslagen van het Europa na de Tweede Wereldoorlog vormden.

Opdat wij niet vergeten wie het Derde Rijk vorm hebben gegeven, zoals Juli Zeh dat mooi heeft geformuleerd. In mijn vertaling: dat het Derde Rijk “niet bestond bij de gratie van waanzinnigen en domheid en het geen schimmenrijk was maar stoelde, en dat is het verschrikkelijke, op normale, denkende en voelende mensen. Ook op zulke mensen, die heden ten dage erkende intellectuelen zijn.” Alleen zo kunnen we hen eren die hier in Sachsenhausen en elders voor vrede en vrijheid hun leven hebben gegeven en hoop putten op een andere socialere samenleving. 

Lees ook:

Met Duitse scholieren naar het concentratiekamp: ‘Zit niet op je mobieltje te pielen’

Duitsland discussieert: moeten alle schoolkinderen verplicht een concentratiekamp bezoeken? Klas 10.4 van de Fritz Karsenschool uit Berlijn ging naar Sachsenhausen. ‘Meneer? Wat betekent Holocaust eigenlijk?’

Dodenherdenking: iedereen was stil, behalve de meeuwen

De twee minuten stilte op de Dam verliepen zonder wanklank. In Overveen was Trouw-oprichter Wim Speelman een van de slachtoffers die herdacht werden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden