Column

De mythe van religieus geweld

©Thinkstock

Veel Trouw-lezers zijn ongelukkig met de negatieve aandacht voor religie in de media. Religie lijkt inderdaad de wind tegen te hebben. Dat komt niet alleen door de media - ook Trouw - die negatieve berichten over religie snel oppikken, gefundeerd of niet.

Het komt ook door de ontkerkelijkte samenleving, die afstand heeft genomen van religie of er zo weinig kennis van heeft, dat ze niet goed mee kan praten over de betekenis ervan. En er is een structureel probleem, dat 'religie' onmiddellijk geassocieerd wordt met 'irrationaliteit' en 'geweld'.

De Amerikaanse wetenschapper William Cavanaugh heeft een fascinerend boek geschreven over de mythe van religieus geweld. Hij gebruikt het woord 'mythe' niet om te zeggen dat het een valse beschrijving van de werkelijkheid is, want hij geeft grif toe dat religieuze motieven kunnen leiden tot geweld. Maar hij laat zien dat moderne 'seculiere' samenlevingen een beeld van het verleden hebben geconstrueerd waarin religie verantwoordelijk wordt gehouden voor allerlei vormen van ernstig geweld, terwijl seculiere rechtvaardigingen van geweld (verzet tegen dictatuur of armoede) worden goedgepraat.

Er zijn twee problemen met dit onderscheid. In de eerste plaats is het in historische zin vrijwel onmogelijk om religieuze motieven van seculiere motieven te onderscheiden. De Dertigjarige Oorlog wordt vaak gedefinieerd als een godsdienstoorlog tussen katholieken en protestanten. Hoewel religieuze motieven een belangrijke rol speelden in deze oorlogen (1618-1648) tussen Europese mogendheden, waren deze motieven verstrengeld met seculiere motieven en het streven naar macht. Protestanten stonden soms tegenover elkaar en ook katholieke vorsten bevochten elkaar.

Ten grondslag aan dit conflict lag het streven naar sterkere staten, die zich verzetten tegen de macht van de rooms-katholieke kerk. Je kunt dus niet zeggen dat deze conflicten alleen over religie gingen. Het cliché dat de seculiere staat ontstond om een einde te maken aan de godsdienstoorlogen is een mythe, een rechtvaardiging achteraf, juist van partijen die zelf een belangrijk aandeel hadden in het bloedvergieten.

In de tweede plaats begrijpen we de complexiteit van onze wereld niet, als wij te gemakkelijk religie met geweld verbinden. Geweld in de naam van de islam is zeker deels religieus gedreven, maar heeft meestal ook te maken met politieke en sociale motieven: nationalisme, economie, landbezit of stammenstrijd. Wie de religieuze motieven daar uit filtert en alle andere motieven in de trechter laat zitten, vervormt het debat zo dat veel mensen buiten de westerse wereld zich daarin niet meer herkennen. Ook in Europa zou dit debat tot voor kort onbegrijpelijk zijn geweest.

Door geweld te koppelen aan religie zijn we blind voor andere vormen van geweld. Zo is Cavanaugh vooral kritisch over de wijze waarop Amerikanen in hun strijd tegen gewelddadig, religieus extremisme zelf ook veel geweld hebben gebruikt in het Midden-Oosten en Afghanistan. Maar hij kritiseert ook de onlangs overleden Britse publicist Christopher Hitchens, die bekendstond om zijn aversie jegens religie. Hitchens vond dat dominee Martin Luther King niet echt religieus kon zijn geweest, omdat hij vreedzaam wilde leven. En hij sprak uit dat de vijanden van beschaving 'geslagen, gedood en overwonnen' moesten worden. Religie kon dus met bruut geweld worden neergeslagen.

Hitchens hield van de polemiek. Wellicht waren deze uitspraken niet meer dan een retorische provocatie van gelovigen, met wie hij overigens vaak warme contacten onderhield. Maar zijn sentimenten weerklinken ook in Nederland op tal van internetfora en websites. Zelfs als deze reaguurders niet de daad bij het gewelddadige woord voegen, ontbreekt het hun aan zelfreflectie. Hoeveel geweld vinden liberale democratieën en hun burgers geoorloofd om hun idealen te beschermen? En waarom is dat beter dan geweld uit naam van religie?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden