column

De magie van het boek

Beeld Trouw

Een mooier geschenk had de kinderboekenweek zich niet kunnen wensen. Kinderen die opgroeien in een omgeving met boeken vertonen in hun latere leven een veel hogere graad van geletterdheid dan kinderen met boekarmoede, meldde The Guardian eind vorige week. 

Onderzoek van een Australische en een Amerikaanse universiteit zou dat hebben uitgewezen. Over kinderboeken zei het niets, maar die tellen vast wel mee.

Aanvankelijk lijkt dat een open deur. Natuurlijk gaat het kinderen met veel boeken in huis intellectueel voor de wind. Dat is hun immers van jongs af aan meegegeven. Kinderen van ontwikkelde ouders gaan vanzelf een ontwikkelder toekomst tegemoet.

Voor dat gat zijn de Australisch-Amerikaanse onderzoekers niet te vangen. Het effect van het boekenbezit is onafhankelijk van het opleidings- of arbeidsniveau van de ouders, zo ontdekten ze. Ook welvaart, IQ en behaalde diploma’s waren niet doorslaggevend. “Wat we ook onderzochten”, verklaarde Joanna Sikora, onderzoekster van de Australian National University, “steeds weer vinden we dit voordeel van het opgroeien met boeken terug”.

Magie

Het vreemdste is nog dat die kinderen die boeken niet eens hoefden te lezen. De loutere aanwezigheid ervan was voldoende. Een beetje ongeloofwaardig klinkt dat wel. Alsof boeken een soort amulet zijn die vanuit zichzelf wonderen verrichten. Het magische denken kijkt daar niet van op, maar dat soort magie staan we onszelf – minstens in wetenschappelijke artikelen – niet meer toe.

Ik vermoed dat er iets anders meespeelt. Wanneer een huis vol boeken staat, wordt het daarmee niet alleen een opslagplaats voor oud papier. Dan zal daar gewoonlijk ook over die boeken worden gesproken. Over wat daarin is te vinden, de inzichten die het leven begrijpelijker, rijker of draaglijker maken, en niet in de laatste plaats: het genot van het lezen zelf. Boeken brengen ook een boekcultuur in huis.

En dat kan ongemerkt ver doorwerken. Wie geletterde cultuur niet als een vijand leert ervaren, maar als een verrijking voorgeleefd ziet, moet wel van slechten huize komen om daardoor niet te worden geraakt. Eerbied voor kennis, bezinning en aandacht kun je nog zo hoog ophemelen, een opvoeder heeft er pas werkelijk succes mee wanneer hij dat alles toont in plaats van er alleen over te spreken.

Je zou dat, met Wittgenstein in gedachten, de mystiek van de opvoeding kunnen noemen. Over ethiek, esthetiek en het religieuze valt niet te praten, zo schreef hij in zijn ‘Tractatus’. Niet omdat ze onbelangrijk zijn. Integendeel. Juist het gewichtigste in het leven kun je alleen maar laten zien.

Innerlijke overtuiging

Dat geldt ook voor de cultus van het boek. Je kunt er een kast vol van hebben, maar zolang dat niet in je ‘levensvorm’ is opgenomen, blijft het een dood ding. Gelukkig laat een kast vol boeken zelden iemand onberoerd. Onwillekeurig trek je er een uit en bladert er wat in. Lezen, aandacht en overgave zijn dan slechts een kwestie van tijd.

Zo keert de ‘magie’ van het boek toch weer terug. Op de vraag hoe je gelovig kunt worden, antwoordde de zeventiende-eeuwse wiskundige en filosoof Blaise Pascal ooit: begin eerst maar eens met wat wijwater en elke dag een kruisje te slaan. De innerlijke overtuiging komt daarna. Misschien hebben de Australisch-Amerikaanse onderzoekers méér gelijk dan ze zelf vermoeden. Zet in een huis een boekenkast neer: wedden dat er na een poosje ergens in huis iemand zit te lezen.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees meer columns op trouw.nl/gergroot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden