Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De lessen van Karl Marx zijn nog verbazingwekkend actueel

Opinie

Irene van Staveren

Irene van Staveren © Maartje Geels
Column

Ik was vorig weekend in Trier, waar tweehonderd jaar geleden Karl Marx geboren werd, voor de herdenkingstentoonstellingen. Je hoeft geen marxistisch ideoloog te zijn om te erkennen dat hij een scherpe analyse heeft gemaakt van het kapitalisme in zijn boek 'Das Kapital'. 

Economen zijn het daar grotendeels over eens. De onenigheid begint bij zijn pleidooi voor communisme en vooral over hoe autoritaire leiders daarmee aan de haal zijn gegaan.

Lees verder na de advertentie

Trends in economisch denken

Ik wil me beperken tot zijn economische lessen die nog verbazingwekkend actueel zijn. Zo betoogde hij dat niet de politiek de economie bepaalt maar andersom. Dit zien we terug in hoe onze politiek gekleurd wordt door trends in economisch denken. Zoals liberalisering en flexibilisering. Die neoliberale ideologie komt voort uit het gedachtengoed van de Chicagoschool van de economie uit de jaren zestig van de vorige eeuw, met een econoom als Milton Friedman. Die betoogde dat bedrijven maar één verantwoordelijkheid hebben en dat is winst maken. En dat iedere beperking die de overheid daartegen opwerpt - belastingen, regelgeving, importtarieven - inefficiënt en dus onwenselijk is.

Milton Friedman betoogde dat iedere beperking die de overheid opwerpt tegen winst maken inefficiënt en dus onwenselijk is

Terug naar Marx. Hij zag dat een kapitalistische economie twee inherente tendensen naar ongelijkheid heeft. De ene is dat kapitaal arbeid inhuurt en nooit andersom. De andere is dat door accumulatie kapitaalinkomen harder groeit dan arbeidsinkomen. Te samen resulteren ze in toenemende ongelijkheid. Sterker nog, de groei van kapitaal wordt geproduceerd door arbeid, zegt Marx, maar dan zonder daar volledig voor gecompenseerd te worden.

Dat zien we vandaag de dag nog steeds gebeuren. Het wordt in de hand gewerkt door verregaande flexibilisering van de arbeidsmarkt, samen met de concentratie van kapitaal in steeds minder handen. Een studie van De Nederlandse Bank (DNB), toch niet een marxistisch bolwerk, liet begin dit jaar zien dat er een enorme groei gaande is in flexibele banen terwijl er steeds minder vaste banen bijkomen. Het gevolg is, berekende DNB, dat het percentage van het nationaal inkomen dat naar kapitaal gaat in twintig jaar ruwweg gegroeid is van 20 procent naar 30 procent. Het inkomensdeel dat naar arbeid gaat is, navenant gedaald.

Ongelijkheidstrend

Hoe ziet dat er concreet uit voor mensen die voorheen een vast contract hadden maar nu gedwongen zzp'er zijn? Dat werd onlangs duidelijk in een bijeenkomst van journalisten - een beroepsgroep die nu grotendeels als freelancer werkt. In een markt waarin het eigendom steeds meer geconcentreerd is bij enkele mediabedrijven, vaak buitenlandse investeringsmaatschappijen.

Een journaliste met een lange staat van dienst bij een regionaal dagblad bekende dat ze 11 tot hooguit 14,50 euro per uur verdient, bruto

Zo is het uitgekeerde dividend van het Belgische bedrijf De Persgroep, waar ook deze krant wordt uitgegeven, gestegen van 20 naar 45 miljoen euro in de afgelopen vijf jaar. Terwijl journalisten vaak maar 13 cent per woord betaald krijgen, ongeacht hoeveel tijd het kost om een interview af te nemen, feiten te checken, statistieken op te zoeken, en vervolgens het verhaal op te schrijven. Een journaliste met een lange staat van dienst bij een regionaal dagblad bekende dat ze op die manier 11 tot hooguit 14,50 euro per uur verdient, bruto. Marx zou niet van zo'n moderne vorm van stukloon opkijken. Als we nu eens met zijn allen alternatieven tegen deze ongelijkheidstrend bedenken? Want economie is door zijn grote invloed op de politiek te belangrijk om aan economen over te laten. Laat hen vooral scherpe analyses maken. Maar op hun ideologieën over hoe een goede economie eruit ziet, zit niemand meer te wachten.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees hier eerdere afleveringen.

Lees ook: En de zzp'er ploetert tevreden door

In 2012 beschreef freelance journalist Roos Menkhorst (32) in Tijd haar bestaan als 'blije verliezer'. Met een gezonde portie optimisme doorstond ze de crisis. Vorig jaar blikte ze terug op haar zzp-bestaan? Met kind?

Deel dit artikel

Milton Friedman betoogde dat iedere beperking die de overheid opwerpt tegen winst maken inefficiënt en dus onwenselijk is

Een journaliste met een lange staat van dienst bij een regionaal dagblad bekende dat ze 11 tot hooguit 14,50 euro per uur verdient, bruto