null

OpinieGronings gas

De koninklijke Shell kiest in Groningen nog niet voor de koninklijke weg

Beeld Trouw

Dat de gaswinningsbedrijven de aardbevingsschade in Groningen zullen vergoeden, is bepaald niet zo'n uitgemaakte zaak als het kabinet doet voorkomen, legt Steef Bartman uit. Maar het is nog niet te laat voor Shell en Exxon om meer inlevingsvermogen te tonen.

Steef M. Bartman is advocaat en emeritus-hoogleraar ondernemingsrecht en hoogleraar corporate group liability aan de Universiteit Maastricht

NAM-directeur Johan Atema zorgde onlangs voor veel commotie met een interview in NRC over de schadegevolgen van de gaswinning in Groningen. Hij vindt dat het versterken van huizen tegen toekomstige aardbevingen kan worden beperkt tot vijftig in plaats van de oorspronkelijk geplande 26.000 huizen. Ook meent Atema dat de Nederlandse Staat over schadecompensatie te hoge verwachtingen wekt. Volstrekt ten onrechte, merkte minister Van ’t Wout op naar aanleiding van Kamervragen. De NAM gaat hier immers niet over en moet alleen maar (terug)betalen wat de Staat aan schadevergoeding uitkeert. De overheid bepaalt, de NAM betaalt, aldus de minister. Ligt het werkelijk zo eenvoudig?

Eerst iets over de status van de heer Atema als ‘directeur’ van de NAM. De NAM kent sinds haar oprichting in 1960 maar één statutair bestuurder en dat is Shell Nederland BV, die ook de helft van de aandelen houdt. Atema is alleen maar gevolmachtigde, hij vertolkt louter het standpunt van Shell. Exxon is ook aandeelhouder van NAM, maar is altijd een passive investor geweest. Kortom, NAM is Shell en Shell is NAM.

Voor je het weet is de Staat te laat

Op 25 juni 2018 bereikten de Nederlandse staat en de beide aandeelhouders van de NAM een akkoord op hoofdlijnen over wie uiteindelijk de schade draagt. In twee overeenkomsten van 28 september 2018 verklaren de oliemaatschappijen zich elk garant voor de voldoening van de helft van de schade waarvoor de NAM moet opdraaien als exploitant van de gaswinning. Al eerder had de Staat zich tegenover de gedupeerde Groningers verplicht om alle schade in eerste instantie te zullen vergoeden. De garanties geven de Staat dus het recht van regres, de mogelijkheid om de kosten te verhalen, op de ‘olies’, nadat de slachtoffers via het Instituut Mijnbouwschade Groningen zijn gecompenseerd.

Maar dat recht van regres bestaat slechts tijdelijk. De garanties van de oliemaatschappijen gelden “tot de beëindiging van de winning uit het Groningenveld of uiterlijk tot 1 januari 2035.” Ofwel, hoe eerder de winning eindigt, hoe eerder ook de garanties aflopen.

Voormalig minister Wiebes had zich in de onderhandelingen tot deze koppeling laten verleiden onder druk van een gefingeerde schadeclaim van de NAM. Een blunder van de eerste orde. Inmiddels is bekend dat de winning al volgend jaar eindigt en niet pas rond 2030, zoals in 2018 werd verwacht. Ook is de totale schadeomvang veel groter dan in 2018 was voorzien, namelijk 8,5 miljard euro in plaats van 3,5 miljard euro. En de schademeldingen nemen nog steeds toe. Daarmee is de voorziening van 4,5 miljard euro in de jaarrekening van de NAM over 2020 nu al ontoereikend.

Gratuite toezeggingen

Weliswaar hebben Shell en Exxon zich verplicht om bij het vervallen van hun garanties alternatieve ‘passende zekerheden’ te verstrekken, maar dat is tamelijk gratuit zolang niet duidelijk is wat passend betekent. Daarover kunnen partijen nog jarenlang procederen, met alle negatieve publiciteit vandien. NAM-directeur Atema kondigt alvast uitdagend aan dat hij de dagvaarding graag ziet komen. Zijn houding typeert het gebrek aan tact en inlevingsvermogen van Shell in deze kwestie, die voor het Noorden een open wond is.

Het zou De Koninklijke sieren als zij zou kiezen voor de koninklijke weg bij de afhandeling van de schade. Dat vergt ten eerste dat zij zich vrijwillig bereid verklaart de bestaande garanties te handhaven tot 2035. De veel eerdere datum van beëindiging van de gaswinning is immers louter het gevolg van politieke druk en overheidsingrijpen. De oliemaatschappijen hebben daar zelf niets voor hoeven doen. Het vervallen van hun garanties in 2022 is voor hen puur een meevaller.

Maar zelfs indien Shell bereid zou zijn om haar bestaande garantie tot 2035 te handhaven, dan nog zullen er geschillen blijven rond de afwikkeling van de aardbevingsschade. Wat als het oorzakelijk verband met de gaswinning door NAM op goede gronden, in weerwil van het wettelijk bewijsvermoeden, wordt weerlegd? Denk ook aan de immateriële schade die de Staat vergoedt wegens geleden of nog te lijden psychisch leed. Is die schade ook volledig voor risico van de NAM? Ik kan mij voorstellen dat directeur Atema wat nerveus wordt van deze black box. En hoe zit het met schade van Groningers of Drenten die net buiten het winningsgebied van het Groningenveld wonen? Zoals nu blijkt, denken de Staat en de NAM/Shell ook heel verschillend over de omvang en kosten van een preventieve versterkingsoperatie.

Een bindend advies is beter voor de bloeddruk

De bestaande overeenkomsten met de NAM en de oliemaatschappijen bieden hiervoor geen uitsluitsel. Een bindende adviesregeling, waarbij de knoop moet worden doorgehakt door een neutrale derde, ontbreekt. Partijen hebben ervoor gekozen om hun geschillen te laten beslechten via het Nederlands Arbitrage Instituut. Daarmee is op zichzelf niets mis, maar arbitrage vergt doorgaans wel veel tijd.

Het tweede onderdeel van de koninklijke weg zou daarom zijn dat NAM/Shell zich alsnog bindt aan een (ad hoc) overeenkomst voor de oplossing van geschillen met de Staat door middel van bindend advies. Dat gaat sneller dan arbitrage, is minder kostbaar en leidt tot een minnelijke oplossing van kwesties bij de uitvoering van de overeenkomst. Dat is ook beter voor de bloeddruk van de Groningers.

Pakt het bindend advies ongunstig uit voor de Staat, dan zal de belastingbetaler alsnog moeten opbrengen wat de overheid de slachtoffers reeds heeft betaald of waartoe zij zich tegenover hen heeft verplicht. De Staat bepaalt, maar de NAM betaalt dan dus maar gedeeltelijk. Noch de NAM, noch de oliemaatschappijen zijn op voorhand verplicht alle door de overheid verrichte betalingen zonder meer te vergoeden. Hier wreekt zich de nalatenschap van ex-minister Wiebes, die in de onderhandelingen destijds ook in dit opzicht een steek heeft laten vallen.

Lees ook:

De Nam weigert de rekening voor Groningen te betalen

De staat ruziet met de Nam over de betaling van de rekeningen voor Groningen. De kosten van schade en herstel zijn miljarden hoger dan in 2018 was berekend.

Kamervragen over compensatie Shell voor beëindigen gaswinning. ‘Schril contrast met de gedupeerden’

Kamerleden Henk Nijboer (PvdA) en Sandra Beckerman (SP) eisen uitleg over de hoogte van de compensatie van minstens 1,5 miljard euro die Shell en ExxonMobil na 2018 kregen na het beëindigen van de gaswinning in Groningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden