Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kiezer blijkt toch verstandig als het om referenda gaat

Opinie

Lex Oomkes

Lex Oomkes. © Maartje Geels
Column

De kiezer nam het raadgevend referendum zo serieus dat de kampioen van de volksraadpleging en de directe ‘volksinvloed’ zijn speeltje niet kreeg. 

Bart Nijman zag in de Wet op de orgaandonatie een uitgelezen kans om de regentenkliek aan het Binnenhof opnieuw uit te dagen. Wat hij, en met hem vele anderen, vergat is dat de kiezer wel degelijk op basis van het onderwerp een afweging maakt of een extra gang naar de stembus nut heeft, of dat hij een beslissing met een gerust hart kan overlaten aan de beroepspolitici.

Lees verder na de advertentie

De drie referenda die Nederland de afgelopen jaren meemaakte en de laatste, mislukte poging tot een volksraadpleging, hebben ons bijzonder veel geleerd. Alleen al daarom waren ze stuk voor stuk nuttig.

De kiezer blijkt wel degelijk bereid na te denken over nut en noodzaak van referenda

Ze leerden ons heel veel over de vormgeving (een ­minimumeis voor een geldige opkomst lokt strategisch gedrag uit), over de bekostiging van campagnes (bedrukte wc-rollen horen in campagnetijd niet voor subsidie in aanmerking te komen) en dat de politiek door een uitslag ernstig in verlegenheid gebracht kan worden, zonder dat er definitief een geloofwaardigheidsprobleem ontstaat.

Moeite waard

Dat het onderwerp zeer bepalend is voor de vraag of de kiezer een referendum de moeite waard vindt, is echter de meest verrassende bevinding. De representatieve democratie heeft wel degelijk toekomst als de kiezer tot de conclusie komt dat de vraag hoe orgaandonatie georganiseerd moet worden, overgelaten kan worden aan zijn vertegenwoordigers. Hij laat zich niet misleiden door prachtige retorische vondsten over de burger die voor de overheid niet meer is dan een zak vol organen.

Medio mei ging een van de leidende politicologen in Nederland, prof. dr. Rudy Andeweg, met emeritaat. In zijn afscheidscollege aan de Leidse universiteit kwam Andeweg met argumenten en onderzoeksresultaten om aan te tonen dat de kloof tussen kiezer en gekozene in dit land sterk overschat wordt. Over de inhoud van politiek en over tal van andere zaken denken politici en kiezers behoorlijk gelijk.

Slechts op één aspect is sprake van, wat dan heet, een slechte ideologische congruentie. Onder de kiezers is een groeiende groep die op sociaal-economische onderwerpen tamelijk linksig denkt, terwijl op een aantal meer cultureel gebonden onderwerpen rechts gedacht wordt. In die laatste categorie vallen onderwerpen als migratie en integratie en Europese samenwerking.

Ten onrechte

Vooral de combinatie van links en rechts is onder ­politici slecht vertegenwoordigd. De referenda in 2005 over de Europese ‘grondwet’ en 2016 over het associatieverdrag met Oekraïne gingen over onderwerpen die met die kloof te maken hebben. De exacte vraag die bij de twee referenda aan de orde was, was irrelevant, het was een unieke gelegenheid de politiek te laten weten dat er in het land stevig anders gedacht werd.

Orgaandonatie behoort niet tot die onderwerpen waar een groeiende groep zich niet vertegenwoordigd voelt. En dus was er ook geen behoefte aan een referendum, zou je op grond van de gegevens van Andeweg kunnen concluderen.

Die conclusie plaatst het overhaaste besluit van de zittende coalitie om het raadplegend referendum af te schaffen in een ander daglicht. Kwaadwillenden kunnen concluderen dat de politiek niet wil dat kiezers zich bemoeien met onderwerpen rond integratie en Europese samenwerking. Positiever gesteld kan de conclusie zijn dat de coalitie ten onrechte koudwatervrees kende: de kiezer blijkt wel degelijk bereid na te denken over nut en noodzaak van referenda. De chaos rond het ­Oekraïnereferendum stond op zich.

Lex Oomkes is senior politiek redacteur bij Trouw, en schrijft wekelijks een column.

Deel dit artikel

De kiezer blijkt wel degelijk bereid na te denken over nut en noodzaak van referenda