null

OpinieAntisemitisme

De kerk zwijgt over het echte aandeel aan de Jodenvervolging

Beeld

De PKN belijdt schuld voor het aandeel van het kwaad tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar voor dat kwaad legde de kerk eeuwenlang een theologische basis. Trudie van der Spek, woordvoerder van werkgroep Vanuit Jeruzalem, vindt het kwalijk dat de kerk daarover zwijgt.

Het plan van de PKN om ter gelegenheid van de herdenking van de Kristallnacht op 8 november te komen met een schuldbelijdenis voor wat de kerken hebben nagelaten in de Tweede Wereldoorlog roept veel reactie op. Sommigen verzetten zich tegen deze schuldbelijdenis omdat ze zich niet schuldig voelen gezien hun privé-geschiedenis of omdat de kerk niet overal in de fout ging of omdat je voor het verleden geen schuld zou kunnen belijden. 

Onder de reacties is nog het meest zinnig wat rabbijn Van de Kamp in een column in het Nederlands Dagblad schreef: dat de eventuele kerkelijke schuldbelijdenis ook moest gaan richting de kerkelijke mensen die zich wél hadden bekommerd om de Joden en vaak met gevaar voor eigen leven. Voor mijzelf (en hopelijk en waarschijnlijk ben ik niet de enige) krijg ik het nare ­gevoel dat de echte kerkelijke schuld niet wordt beleden, omdat de belangrijke vraag buiten beschouwing blijft: hoe kon het zo ver komen?

Het foute kerkelijke gedrag in de vorige eeuw, waar en in welke omvang dan ook, komt ergens vandaan. Dat was er niet ineens tijdens de Tweede Wereldoorlog; het kwam niet uit de lucht vallen maar broeide de eeuwen door. Er is een onmiskenbare oorspronkelijke ontsporing van de kerk die we vervangingstheologie zijn gaan noemen. Klinkt nog niet eens dodelijk, maar werd het wel. Die houdt in dat Israël had afgedaan als het uitverkoren volk en dat de christenen die rol hadden overgenomen. Die theologie was al heel vroeg de officiële kerkelijke leer geworden, zoals blijkt uit het oudste kerkelijk stuk, de geloofsbelijdenis, de zogeheten twaalf artikelen van het christelijk geloof.

Van kwaad tot erger

Daaruit blijkt zonneklaar dat al in de derde eeuw elke band met Israël is doorgesneden, en daar bleef het niet bij. Het ging van kwaad tot erger. Theologisch en dan ook historisch. Want ook onze menselijke woorden vallen niet leeg ter aarde. Het lijkt me overbodig op te noemen welke misdaden de kerk heeft gepleegd ten opzichte van de Joden – die zijn bekend.

Maar met het verdwijnen van kerkelijke acties tegen de Joden is de anti-Joodse ­theologie nog niet verdwenen. Die heeft onkruid gezaaid in de harten van de kerkgangers en zo in de geschiedenis van West Europa. Dat onkruid is in de vorige eeuw bovengronds gaan woekeren totdat de Tweede Wereldoorlog als een uitbarstende vulkaan alles ging overtreffen in misdaad tegen de Joden.

Daarna is in de kerk weliswaar bezinning op gang gekomen over de vraag naar haar aandeel, maar tot een officiële schuldbelijdenis kwam het niet. In tegendeel: alle foute theologie is opnieuw vastgelegd en in de 21ste eeuw het DNA van de kerk gaan ­heten. Ik noem dat schandelijk.

Lees ook:

Voor het lutherse smaldeel is de PKN-schuldbelijdenis beladen, vooral de datum

De Protestantse kerk in Nederland (PKN) belijdt schuld voor wat ze naliet jegens Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het lutherse smaldeel van de PKN heeft daarbij een ‘lastige’ historie. De herdenkingsdatum is ronduit beladen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden