De ironie van de revolutie

Syriërs zwaaien met de revolutionaire vlag. "Vader Assad had het niet zo gemakkelijk laten gebeuren." Beeld epa

GER GROOT - Mensen kunnen onderdrukt worden, maar niet meedogenloos en tot in het oneindige. Als het te erg wordt of te lang duurt, komen ze in opstand tegen hun kwelgeesten. Het dieptepunt van repressie wordt bereikt, de honger wordt ondraaglijk, de machteloosheid schrijnend - en het volk zwicht niet langer voor tirannen.

Maar wie beter kijkt, ziet dat het vaak niet zo gaat. De Franse Revolutie brak niet uit op het moment waarop het Franse koningschap zich van zijn meest absolute kant liet zien. In tegendeel. Lodewijk XVI had al heel wat concessies gedaan aan de burgerij die snakte naar een aandeel in de macht. In de jaren vóór de veertiende juli 1789 werd Frankrijk almaar liberaler.

Niet anders ging het met de Russische Revolutie, die iets meer dan een eeuw later een herhaling van de Franse was. Het tsaristische bewind van Nicolaas II had de teugels al flink laten vieren. Qua repressie kon het niet in de schaduw staan van wat Rusland gewend was. En toch brak onder hem de revolutie uit.

Of is het niet 'en toch', maar 'juist daarom'? In het idee dat de maatschappij eerst in uitzichtloze ellende gedompeld moet zijn om op het dieptepunt in opstand te komen, geloofde ook Karl Marx nog heilig. Daarom had hij weinig fiducie in sociale hervormingen.

Volgens hem waren ze niet meer dan een doekje voor het bloeden en een half-verholen bestendiging van het bestaande onrecht. Eerst Verelendung, dan revolutie, zo luidt nog altijd de orthodox-marxistische boodschap.

Recept voor onderdrukking
De geschiedenis laat iets heel anders zien. En daarmee wordt ze, ironisch genoeg, nog wranger dan ze toch al was. Want dat betekent dat juist goedwillende heersers, bereid tot politieke en sociale concessies, het moeten bezuren. En dat hun hardvochtiger collega's het bij het juiste eind hebben: maak je de knevels van het volk íets losser, dan is er al snel geen redden meer aan. Een recept voor meedogenloze onderdrukking.

Ik zou het graag anders hebben gezien, maar de geschiedenis is nu eenmaal vaak ontnuchterend.

Een oplossing voor de grote tirannieën in de wereld is daarmee verder uit zicht dan ooit. Want welke heerser zal zich, met deze wetenschap in het achterhoofd, nog laten overhalen tot geleidelijke aanpassing van zijn autocratie aan een humaner bewind? Hij zal wel gek zijn.

Revolutionaire vuur
Misschien is het drama van Syrië een nieuwste episode in dit historische drama. Qua wreedheid wilde de jonge Assad zijn vader waarschijnlijk niet naar de kroon steken - en prompt ging het mis.

Natuurlijk, daarbij waren ook andere zaken in het spel. Wat niemand inmiddels meer 'de Arabische Lente' durft te noemen wakkerde ook in Syrië het revolutionaire vuur aan. Vader Assad had het niet zo gemakkelijk laten gebeuren.

En dus werd de zoon alsnog even wreed als zijn vader. Maar te laat; de geest was uit de fles. De geschiedenis had haar hardvochtig-ironische werk al gedaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden