null Beeld

ColumnJames Kennedy

De huidige partijselectie is zelden gericht op degelijke tegenmacht

Tegenmacht. Iedereen in Nederland lijkt ineens tot het concept bekeerd te zijn, Mark Rutte incluis. Het zou het antwoord zijn op de kwalen van de Nederlandse politiek. Net zoals we een decennium geleden dachten dat bestuurlijk doorpakken hét antwoord zou zijn, zonder dat slachtoffers geteld hoefden worden. Politiek Nederland kent veel standpunten, maar slechts één tegelijkertijd.

Ik zeg dit niet – haast ik me u te verzekeren – omdat ik tegen tegenmacht ben. Maar als vluchteling uit Amerika ben ik wars van lege tegenstellingen in de politiek, die ook hier een bedreiging vormen.

De Amerikaanse politiek is meer dan de Nederlandse gebaseerd op tegenmacht. Wetgevende, uitvoerende en juridische macht hebben een onderscheiden eigen rol. Federale en staatsoverheden ook. De scheiding van machten zie je vooral in grotere invloed van rechters, die wetten mogen toetsen aan de grondwet. Maar ook de Amerikaanse media staan kritischer tegenover de gevestigde macht. Dit Amerikaanse bestel, bedacht aan het einde van de achttiende eeuw, moest tirannie voorkomen. Dat werkte redelijk goed zolang er niet te veel polarisatie was in de samenleving, zoals rond de Amerikaanse Burgeroorlog – of nu.

Defensieve houding

De tegenmacht in de VS draait nu op volle toeren. De voornaamste missie van de Democraten ten tijde van Trump was om hem te dwarsbomen. Maar de Republikeinen bouwden hun tegenmacht uit door de benoeming van rechters vanuit een defensieve houding om conservatieven te beschermen tegen ongewenste verschuivingen in de Amerikaanse samenleving.

Tegenmacht in een gepolariseerd systeem zorgt ervoor dat tegenstanders elkaar vasthouden in een wurggreep. Er zijn inmiddels Congresleden die niet meer constructief werken aan wetgeving, maar louter hun tegenstem laten horen. Ik hoop dat Bidens nadruk op concreet beleid de impasse doorbreekt, zeker ben ik allerminst.

Zo erg is het nog niet in Nederland, maar het is wel die kant opgegaan. De Tweede Kamer en meerdere gemeenteraden kennen de opkomende tegenkrachten al geruime tijd: politici met geldingsdrang, die zich vooral op het publiek richten in plaats van op het algemeen belang, die hun Twitter-volgers ervan willen overtuigen dat ze aan hun kant staan. Nu iedereen tegenmacht belijdt kan ook deze stijl van politiek bedrijven sterker worden.

Ons-kent-ons-netwerk

Hoe moet het dan? Dat is lastig in Nederland. De oude deugden van de Nederlandse politiek zijn ook de oude ondeugden van de Nederlandse politiek: compromissen die niet te doorgronden zijn, losse omgang met staatkundige beginselen, een ons-kent-ons netwerk van politici en experts, de behoefte om politiek te zien als een bestuur in plaats van een strijd om de macht. Het is moeilijk om tegenmacht in deze wereld duurzaam te organiseren.

Maar er moet wel iets gedaan worden. De toeslagenaffaire heeft aangetoond dat vrijwel alle instanties, van de rechterlijke macht tot de ambtenarij, verstek lieten gaan. Nergens was tegenmacht te bekennen.

Teamspelers versus onruststokers

Uiteraard ligt hier een belangrijke rol voor het parlement. Al jaren maak ik me zorgen daarover. Bij de meeste debatten lijken kritische parlementariërs bij voorbaat kansloos tegen onwelwillende ministers en ministeries, of ze worden door hun eigen fractie het zwijgen opgelegd. Het land zou op zoek moeten naar parlementariërs die op degelijke wijze tegenmacht belichamen. De huidige partijselectie is daar meestal niet op gericht: in de Nederlandse politiek is een teamspeler die nergens moeilijk over doet vrijwel altijd te prefereren boven een onruststoker. Ook bij politici die op de kandidatenlijst komen omdat ze minderheidsgroepen vertegenwoordigen, zijn de scherpe kantjes er vaak al af.

De Tweede Kamer heeft juist mensen van verschillende pluimage nodig. Mensen die vechten voor de minderbedeelden. Kritische mensen met juridische kennis. Dossiervreters met ervaring in plaats van die continue verjonging. Tegenmacht hoeft niet te worden vormgegeven op de Amerikaanse wijze. Maar het zal weinig effect hebben als het slechts vorm krijgt in betere informatievoorziening en het belijden van een gezamenlijk nieuw geloof.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving. Lees hier meer columns van James Kennedy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden