ColumnNelleke Noordervliet

De hoop is gevestigd op de kunst en de poëzie

Zo’n vierhonderd jaar geleden was de gemiddelde temperatuur ­tussen de 1 à 2 graden ­lager dan nu en dan het middeleeuwse klimaatoptimum. Winters waren streng en duurden lang. In de zomer viel veel regen. De landbouw leed. Er was honger. De Kleine IJstijd werd aanvankelijk gezien als een straf van God. Die verklaring voldeed niet echt.

Was er iets aan te doen? Jazeker: de bakens verzetten. Philipp Blom schrijft: ‘Een laatfeodale wereld van boeren en edellieden werd binnen een eeuw een vroegkapitalistisch landschap waar samenlevingen niet meer georganiseerd waren rond de vestigingen van de macht, maar rond markten in steden’. Het paste de Lage Landen als een handschoen. Aan het vroeg-kapitalistische verhaal werd in de achttiende eeuw het verhaal van gelijkheid en democratie toegevoegd. Een verhaal met grote potentie. Maar in de wereld van nu is het sleets geworden.

Duurde het vroeger eeuwenlang voor een overgang werd gemaakt (van jager-verzamelaar naar landbouwer ging niet binnen een paar generaties), de acceleratie van veranderingen is in de laatste vijfhonderd jaar sterk toegenomen. We zijn niet gebouwd op dat tempo. Het eist een enorm aanpassingsvermogen van de mensheid. De wereld waarin mijn grootvader werd geboren in 1885 is een andere dan de onze. Niet zozeer in de emoties die de mens kenmerken: liefde, angst, hoop, als wel in de omgeving waarin hij zich staande moet houden.

Geen filter voor informatie

De industriële revolutie, gesymboliseerd in de uitvinding van de stoommachine, is nu qua impact voorbijgestreefd door de digitale revolutie, gesymboliseerd in de computer en de smartphone. De wereld is heel klein geworden. Informatie reist snel en bereikt vrijwel iedereen. Leugens reizen net zo snel. Er zit geen controlerende instantie meer tussen ware en onware informatie. Er is geen filter, geen zeef. In een wereld waarin iedereen met iedereen is verbonden, wordt de mens niettemin helemaal op zichzelf teruggeworpen. Intussen komen andere ontwikkelingen (klimaat, pandemie) het probleem vergroten.

Mensen krijgen een greep op hun werkelijkheid door middel van een verhaal, door beelden, woorden, begrippen. Elke periode in de geschiedenis heeft een eigen verhaal. In tijden van verandering groeit de behoefte aan een nieuw verhaal, terwijl niemand enig idee heeft hoe dat eruit moet gaan zien. We proberen maar wat. Een deel heeft de neiging het bestaande verhaal luider te vertellen. Een ander deel heeft de neiging een oud model uit de kast te halen. Een derde deel zoekt wanhopig naar een nieuw bezield verband. Van wie moet dat komen? Politiek? Kunstenaars? Filosofen?

De tijden zijn op onheilspellende wijze veranderd

Het vermaarde tijdschrift The Economist bestond in 2018 175 jaar. Het profileerde zich als liberaal blad. Het liberalisme was nieuw en stond te springen om de wereld naar liberale beginselen in te richten. Als 175-jarige zag het tijdschrift in dat het ware liberalisme door het jongste broertje, dat neo-liberalisme heet, in gevaar werd gebracht. De tijden zijn op onheilspellende wijze veranderd. Het manifest van de redactie ademde zelfonderzoek, spijt en een nieuw elan. ‘Succes’, zo staat er, ‘heeft liberalen gemaakt tot een zelfgenoegzame elite. Het is tijd het oude vuur van het radicalisme op te poken.’ En verder: ‘Liberalen moeten de uitdagingen van vandaag met kracht aanpakken. Als ze de strijd winnen, zal dat zijn omdat hun idealen de bes­te garantie zijn voor de verspreiding van vrijheid en welvaart.’ Dat klinkt krijgshaftig, maar is vooral oude wijn in oude zakken. En ook verder rechts in het spectrum wordt vooral het verleden verheerlijkt, zelfs het foute.

Ook de sociaal-democraten knokken zich een weg naar vernieuwing van hun roestige idealen, die waren ondergedompeld in een neoliberaal sausje. Kan dat samengaan met het radicale liberalisme? En de godsdienstig geïnspireerde politiek? Heeft die nog wervingskracht?

Een nieuw verhaal verzinnen voor de nieuwe tijd eist verbeeldingskracht, creativiteit. En geduld. En het vermogen te luisteren en te kijken. En de moed te falen en opnieuw te beginnen. Toch maar hopen op de kunst en de poëzie?

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelles en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden