null Beeld
Beeld

ColumnHans Goslinga

De grondwet mag geen zelfmoordpact worden

In de Amerikaanse politiek en rechtspraak is het een gevleugeld woord: ‘De grondwet is geen zelfmoordpact’. Het is afkomstig van Robert Jackson die als lid van het Hooggerechtshof duidelijk wilde maken dat er in een democratie rode lijnen zijn die je niet mag passeren op straffe van teloorgang van de democratie zelf.

De vraag waar precies die rode lijnen liggen is actueel, nu de regering een wet voorbereidt die een verbod mogelijk maakt van politieke partijen die een bedreiging vormen voor de democratische rechtsorde. Dat is nu ook al mogelijk op basis van het Burgerlijk Wetboek, maar de verbodsgrond –strijd met de openbare orde – vindt de regering te algemeen.

Het spanningsveld is duidelijk. De democratie is naar haar aard gehouden de vrijheid van burgers zo min mogelijk te beperken, maar je mag niet verlangen dat zij aan haar eigen afschaffing meewerkt. In dat geval, constateerde Jackson in 1949 letterlijk, ‘verandert de constitutie in een zelfmoordpact’. De grondwettelijke bescherming is dus niet oneindig. Maar waar houdt zij op?

Antisemitische toespraak 

In de zaak waarin Jackson met de andere rechters van het Hooggerechtshof moest oordelen, draaide het om de antisemitische toespraak van een rooms-katholieke pater in Chicago in 1946. Deze gebeurtenis was geëindigd in een rel tussen voor- en tegenstanders, waarbij de pater was gearresteerd en veroordeeld tot een boete van honderd dollar. Deze straf was in beroep twee keer bevestigd, maar de hoogste rechters oordeelden in meerderheid dat de pater zich terecht had beroepen op de bescherming van de grondwet, waarin de uitingsvrijheid is verankerd.

Vijf van de negen rechters trokken de grenzen van deze vrijheid breed: ‘De functie van free speech in ons systeem is discussie los te maken. Het bewijst dit doel misschien wel de beste dienst wanneer meningen onrust veroorzaken, onvrede aanwakkeren over een bestaande toestand of woede oproepen’. De ordeverstoring, waarvoor de priester was veroordeeld, was dus aan dit belang ondergeschikt.

Jackson vond dat de meerderheid in het oprekken van de uitingsvrijheid te ver ging. Hij wees erop dat de fascisten, die de pater verheerlijkte, geweld niet schuwen om hun ideologie te verbreiden. Daarom moest je de lokale overheid niet de middelen onthouden op te treden tegen het prediken van geweld dat de democratie zelf bedreigde. Jackson wist waar hij het over had. Hij was van 1945 tot 1946 de hoofdaanklager bij de Processen van Neurenberg tegen de nazikopstukken en had met eigen ogen gezien waar hun ideologie toe had geleid.

Grondwettelijke bescherming

De heersende rechtsopvatting in Amerika lijkt het midden te houden tussen beide opvattingen. Ruwweg: als het de intentie van een spreker is geweld op te roepen of als hij bewust dat risico neemt, vervalt de grondwettelijke bescherming. Zeer actueel nu de Senaat moet uitmaken of Donald Trump zich met zijn speech op 6 januari heeft schuldig gemaakt aan de uitlokking van de gewelddadige bestorming van het Capitool.

In Nederland is het aan het volgende kabinet de rechtsgronden te formuleren waarop een partij als ultieme remedie kan worden verboden. Die formulering heeft nogal wat voeten in aarde, want het verzoek van de Tweede Kamer om de mogelijkheid van een partijverbod te onderzoeken dateert al van 2014. De meerderheid van de Kamer die hierop aandrong bestond uit CDA, VVD, SGP, PVV en, na enige aarzeling, de ChristenUnie. Deze oproep kreeg meer gewicht na het voorstel van de staatscommissie-Remkes in 2018 voor wet op de politieke partijen, waarvan een verbod deel kon uitmaken.

Dat er destijds een overwegend rechtse meerderheid op de mogelijkheid van een verbod aanstuurde, kwam doordat de initiatiefnemer, het CDA-Kamerlid Heerma, als mogelijk doelwit een shariapartij opvoerde. Fictief, want niet bestaand in ons land, maar politiek geladen. Typisch de uitdrukking van de selectiviteit die in debatten over de uitingsvrijheid altijd de kop opsteekt. De PVV, die maar al te graag een shariapartij zal verbieden, schreeuwde moord en brand toen deze krant vorige week in het commentaar opperde of zij zelf niet in aanmerking komt voor een verbod vanwege haar voorstellen de rechten van islamitische burgers te beperken.

 De verwachting is dat in de verbodsgrond, net als in Amerika, een koppeling zal worden aangebracht tussen speech en geweldsdreiging. Dat is in lijn met de rechtsvorming in Europa. Een van de richtlijnen die het Hof voor de Rechten van de Mens hanteert, is dat een verbod alleen is gerechtvaardigd als een partij geweld predikt en gewelddadige middelen gebruikt om de democratisch rechtsorde omver te werpen. Wat dan de ideologische achtergrond van een partij is, maakt niet uit, zodat straks wellicht de hele Tweede Kamer met de mogelijkheid van een verbod kan instemmen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden