ColumnStevo Akkerman

De geopolitiek van vandaag bepaalt de geschiedenis. Onvermijdelijk, maar ook onsmakelijk

In het late najaar van 1989 reisde ik naar Polen om een reportage te maken over de laatst overgebleven Joden in dat land. Ik bezocht ook Auschwitz, dat er in de kou en de sneeuw verlaten bij lag. In Polen liep het communisme toen al op zijn laatste benen, maar de propaganda was nog overal, ook in het kamp. Dat hier voornamelijk Joden waren omgebracht werd weggemoffeld; ze werden slechts genoemd als een van de slachtoffergroepen, in een lange lijst van nationaliteiten.

Voor de communisten – ik zag dat kort daarop ook in het Tsjechische Terezín oftewel Theresienstadt – waren de nazikampen monumenten van hun eigen verzet tegen het nationaal-socialisme. De kameraden die hier de dood vonden werden uitgelicht, de rest verwaarloosd. Dat moest na de val van het communisme worden rechtgezet, wat meer behelsde dan het verhangen van wat bordjes. De geschiedenis moest worden herschreven, en daarbij kon het eigen antisemitisme tijdens en na de oorlog niet onbesproken blijven. In Polen woedt hierover nog steeds een bitter gevecht – als ergens duidelijk wordt hoezeer het heden onze kijk op het verleden bepaalt, dan daar. Of in Israël natuurlijk. Of Rusland. Komen die geschiedenissen elkaar tegen, dan knettert het, zoals nu rond de internationale Holocaust Remembrance Day, 27 januari, de dag waarop Auschwitz in 1945 bevrijd werd door het Rode Leger.

Typerende blufpoker van Poetin

In 1995, bij het vijftigjarige jubileum, was er gedonder omdat president Lech Walesa niet bereid leek de Joden als grootste slachtoffergroep te noemen. Wat hem betreft was het tijd om het katholiek-Poolse slachtofferschap voorrang te geven. Hij noemde de Joden overigens uiteindelijk wel. Twintig jaar later ontbrak Rusland bij de ceremonie; Vladimir Poetin had net de Krim geannexeerd en poogde ook Oost-Oekraïne op te slokken, de relaties waren ernstig verstoord en Polen nodigde hem gewoon niet uit. Dit jaar, nu de herdenking plaatsvindt in Jeruzalem, is het andersom: Rusland is erbij, Polen niet.

Daar is een onverkwikkelijke ruzie aan voorafgegaan, met typerende blufpoker van Poetin. Niemand betwist de rol die Rusland gespeeld heeft in het verslaan van nazi-Duitsland, maar voor Poetin is dat niet genoeg, hij wil de heldenstatus van zijn land nog wat opkrikken. Het niet-aanvalsverdrag dat Rusland in 1939 met nazi-Duitsland sloot, negeert hij, en ook het lot van Polen dat daarmee werd bezegeld: Hitler nam de ene helft, Stalin de andere. Sterker nog, Poetin beschuldigt Polen ervan de hele oorlog te hebben ontketend. Daarmee was gezamenlijk herdenken van de baan, zeker nadat Israël de voorkeur bleek te geven aan Rusland boven Polen.

“Het verleden is nooit dood. Het is niet eens verleden”, schreef William Faulkner, en de Israëlische krant Haaretz haalde dat gisteren aan: de geopolitiek van vandaag bepaalt de geschiedenis. Waarschijnlijk is dat onvermijdelijk. Maar het is ook onsmakelijk. Ik denk aan het hert dat ik zag lopen in een leeg Birkenau. Aan de namen van de doden in de Pinkas-synagoge in Praag. Aan het Joodse kindermonument in Rotterdam. En ik zwijg.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden