null

OpinieWit-Rusland

De EU moet bij de kwestie Wit-Rusland niet aan de zijlijn blijven staan

Beeld

De Europese Unie zou zich actiever met de ontwikkelingen in Wit-Rusland moeten bemoeien, betoogt de oud-directeur van Instituut Clingendael Jaap de Zwaan.

Jaap de Zwaan

De Wit-Russische bevolking voert nu al een maand op bewonderingswaardige wijze actie tegen Loekasjenko, de persoon die ten onrechte claimt hun president te zijn. Een prachtig voorbeeld hoe een volk op vreedzame wijze probeert democratie in eigen land te bewerkstelligen. Naarmate de tijd verstrijkt kunnen de acties echter makkelijk verzanden. De president zit er nog, de oproerpolitie treedt extreem gewelddadig op en grote aantallen mensen zijn gearresteerd en mishandeld. Aan journalisten is hun accreditatie ontnomen. Stakingen zijn lastig te organiseren omdat werknemers van – in de regel – staatsbedrijven met ontslag worden bedreigd. Bij alle intimidatie staat (het grootste deel van) politie en leger kennelijk nog aan de kant van Loekasjenko.

Het gaat de demonstranten om democratie, vrijheid en mensenrechten

De Europese Unie neemt tot dusver een afwachtende houding aan. De Unie wil personen sanctioneren die verantwoordelijk zijn voor het geweld en de vervalsing van de resultaten van de verkiezingen van 9 augustus. De Unie zegt ook de situatie met aandacht te zullen volgen. Maar verder gaat de Unie voorlopig niet. Zo zei EU-buitenlandvertegenwoordiger Borrell op 27 augustus, na een ministeriële bijeenkomst in Berlijn, dat Wit-Rusland geen geopolitieke kwestie is. Het gaat het Wit-Russische volk niet om toenadering tot de Europese Unie of Rusland. Het gaat de demonstranten in de eerste plaats om democratie, vrijheid en mensenrechten.

Dat laatste klopt, maar we moeten niet naïef zijn. De ontwikkelingen in Wit-Rusland zijn wel geopolitiek van aard, in elk geval voor Rusland. President Poetin wil het land, vroeger een Sovjet-republiek en geografisch gelegen tussen Oost en West, weer geheel binnen zijn invloedssfeer krijgen. Of Loekasjenko president blijft, is voor de president waarschijnlijk minder relevant.

Poetin heeft al aangekondigd een reserve-politiemacht naar Wit-Rusland te zullen sturen ‘als Loekasjenko daarom vraagt’. Zijn minister van buitenlandse zaken, Lavrov, heeft Estland, Letland en Litouwen beticht van westerse bemoeienis, vanwege de sancties die zij hebben ingesteld tegen hooggeplaatste Wit-Russen. Dezelfde minister meldt dat Oekraïense extremisten in Wit-Rusland actief zijn. Wit-Russische ministers reizen naar Moskou voor overleg, de Russische premier is in Minsk op bezoek geweest, en Loekasjenko zal binnenkort zelf naar de Russische hoofdstad afreizen. Om zich met de veiligheidssituatie in Wit-Rusland te kunnen bemoeien, beroept Poetin zich op twee verdragen, waaronder het Verdrag inzake de Collectieve Veiligheidsorganisatie.

De EU heeft alle reden om zich actiever op te stellen

Zo wordt de spanning snel opgebouwd. De Europese Unie heeft dan ook alle reden om zich actiever op te stellen. Niet zozeer door zich rechtstreeks te mengen in de politieke ­situatie in Wit-Rusland, maar door Rusland aan te spreken. De Unie zou een delegatie naar Moskou moeten sturen. Op basis van de aanvechtbare uitslag van 9 augustus en de massale demonstraties sindsdien, moet Poetin duidelijk gemaakt worden dat nieuwe verkiezingen noodzakelijk zijn. Gezien de feiten moet dat geen zware opdracht zijn. Daarnaast moet de Unie zich sterk maken voor vrijlating van alle opgepakte demonstranten.

Door Poetin aan te spreken doet de Unie iets concreets voor de Wit-Russische bevolking. Lukt het dan niet Poetin voor nieuwe verkiezingen te winnen, dan zegt dat iets over de opvattingen van de Russische leider over democratie. Het zegt tevens iets over zijn werkelijke bedoelingen met Wit-Rusland.

Slaagt zo’n opzet wel, dan zou dat een belangrijke bijdrage zijn aan de democratie in Wit-Rusland en, in ruimere zin, op het Europese continent.

Betere betrekkingen met Rusland zijn in het belang van de stabiliteit

Tenslotte dit. Een gezamenlijk optreden van de EU en Rusland kan het begin zijn van meer ontspanning in de onderlinge betrekkingen. Dat zou welkom zijn, na jaren van stagnatie. Betere betrekkingen met buurland Rusland zijn in het belang van de stabiliteit in Europa. Het is waar, er zijn veel zaken die om aandacht vragen. Navalny en Oost-­Oekraïne zijn slechts voorbeelden. Maar we moeten ergens beginnen.

De liefde moet wel van twee ­kanten komen. Wat Wit-Rusland betreft zou Rusland bij Loekasjenko moeten afdwingen dat, onder toezicht van onafhankelijke waarnemers, nieuwe presidentsverkiezingen plaatsvinden.

Correctie 09/09: In een eerdere versie van dit opiniestuk stond dat president Poetin op bezoek is geweest in Minsk. Dit is niet juist, het was de Russische premier die langs ging. Dit is op 09/09 aangepast.

Lees ook:

Toenadering tot Moskou is laatste strohalm voor Loekasjenko

Terwijl de Wit-Russische oppositieleider Sviatlana Tichanovskaja vrijdag de VN Veiligheidsraad toespreekt, zet president Aleksandr Loekasjenko de deur wagenwijd open voor de Russen.

Tienduizenden Wit-Russen op de been tegen Loekasjenko

Wit-Russen die het autoritaire regime van president Aleksandr Loekasjenko zat zijn, zijn zondag opnieuw met tienduizenden de straat op gegaan. De politie verrichte meer dan honderd arrestaties, meldt het Russische persbureau Interfax.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden