Opinie

De eigen groep voelt veiliger, dat is geen schande

Beeld Reuters

Onder ogen zien dat we verschil maken tussen wie wel en wie niet op ons lijkt, is nuttig. Pas nadat wij erkennen hoezeer de natuur ons gedrag beïnvloedt, ontstaat de mogelijkheid om daaraan bewust voorbij te kunnen gaan, schrijft Trouw-lezer Edithe van den Borne.

De uitspraken van minister Blok over genetisch bepaalde aanleg riepen deze zomer veel weerstand en angst op. Sinds de genetica ernstig misbruikt is om de slavernij en de Jodenvervolging te rechtvaardigen, is het een besmet thema. Toch zou een discussie over genetica juist in deze dagen zinvol kunnen zijn, omdat onze omgang met elkaar wel degelijk een ­biologische component bezit.

Nemen wij het voorbeeld van een ­donkerhuidskleurig vijfjarig meisje, ­opgegroeid tussen donkerhuidskleurige mensen. Als er op een nacht een ­aardbeving plaatsvindt, rent iedereen in paniek naar buiten. Het meisje raakt gescheiden van haar eigen familie, maar treft op straat twee groepen vreemden die haar aanbieden om bij haar te blijven tot haar eigen ouders weer gevonden zijn.

Verwijten

De ene groep bestaat uit mensen die een huidskleur gelijk aan haarzelf ­hebben, de andere groep bestaat uit mensen met een duidelijk andere huidskleur. We kunnen vermoeden dat het meisje ervoor zal kiezen om zichzelf aan te sluiten bij de groep die het meest lijkt op de mensen met wie ze is opgegroeid. Discrimineert het meisje hiermee, of neemt ze een volledig ­natuurlijke beslissing? Kunnen wij haar verwijten dat zij de ene groep uitsluit en niet eens de kans geeft om iets voor haar te betekenen, of begrijpen wij dat ze niemand afwijst, maar voor vertrouwdheid en herkenning kiest?

Ander voorbeeld. Door omstandig-­heden is enige decennia geleden een groep Nederlanders naar Marokko ­geëmigreerd. Een fabriekseigenaar zoekt een opzichter bij een productielijn en na het lezen van alle sollicitaties blijven er twee geschikte kandidaten over. De ene heet Hassan Lakroui en de andere heeft de onuitsprekelijke naam Diederik den Dolder.

Discrimineert de fabriekseigenaar als hij Hassan aanneemt, omdat hij vermoedt beter met hem te kunnen communiceren? Kunnen wij hem van kwaadwilligheid betichten of begrijpen wij dat dit geen waardeoordeel is ten opzichte van de andere jongen, maar enkel een voorbeeld van hoe wij mensen in elkaar steken?

Het kunnen waarnemen van huidskleur of de vertrouwdheid die we voelen bij mensen die er net zo uitzien als wijzelf, zijn in de basis geen slechte ­eigenschappen. Kwalijk wordt het pas wanneer wij daar oordelen aan verbinden. Beter, intelligenter, meer geneigd tot het kwade, dommer of beschaafder; allemaal toevoegingen die niets te maken hebben met wat wij werkelijk zien, maar die bedoeld zijn om de verschillen die wij waarnemen een plek in ons brein te geven. Noemen wij de neiging om voor onze eigen groep te kiezen ­genetisch bepaald, dan hebben wij een motief gevonden dat in beginsel vrij is van oordelen. We begrijpen dan niet ­alleen dat de natuur ons zo geprogrammeerd heeft, maar ook dat wij een keuze hebben om onszelf daar niet primair door te laten leiden. Dan zullen wij de jongen met de onuitsprekelijke naam misschien wat langer interviewen, omdat we doorzien hoezeer wij door onze eigen vooroordelen beïnvloed worden en dat wij daarom meer tijd nodig hebben om te bepalen of hij niet tóch de meest geschikte kandidaat is. De keuze van het kleine meisje verandert niet, wat niemand haar kwalijk zal nemen.

Begrip

Ons eigen gedrag genetisch kunnen duiden, is niet het probleem. Het meer/minder-verhaal dat wij daar vervolgens aan vastplakken is het werkelijke probleem. Een gevaar dat altijd loert, maar dat ons niet mag beletten om op zoek te gaan naar de beginselen van ons eigen denken.

Ontkenning lost namelijk niets op. Pas nadat wij begrijpen hoezeer de natuur ons gedrag beïnvloedt, ontstaat de ­mogelijkheid om daar bewust aan voorbij te kunnen gaan.

Lees ook:

Commotie over uitspraken minister Blok

Minister Stef Blok van buitenlandse zaken is in opspraak geraakt vanwege opvallende uitspraken over de multiculturele samenleving

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden