OpinieSlavernij

De dominee vond in de Bijbel argument voor slavenhandel

Met een bijbeltekst suste predikant Godefridus Udemans het geweten van slavenhandelaren. Andere christenen waren tegen slavernij, maar dat had weinig effect, schrijft Dick van Niekerk. 

Niemand zal Van Vlastuin (Theologisch Elftal, 18 juni) betwisten dat er al vanaf de Middeleeuwen theologische kritiek is op de slavernij. Toch is dit maar één kant van de historische werkelijkheid. Vooral toen de transatlantische slavenhandel tijdens de Gouden Eeuw op gang kwam, waren er in de Republiek wel degelijk krachten werkzaam die de slavernij bijbels en theologisch overtuigend wisten te legitimeren.

Een van hen was de gereformeerde Zeeuwse predikant Godefridus Udemans (1581-1649), grondlegger van de Nadere Reformatie maar vooral bekend van het boekje ‘ ’t Geestelijck Roer van ’t Coopmans Schip’ uit 1638. Dit ontelbare keren herdrukte geschrift heeft als doel om ‘het bezwaarde geweten van de koopman te verlichten door hem de rechte weg te wijzen’.

Udemans baseert zich mede op een bijbeltekst uit Leviticus: ‘Als slaven en slavinnen kun je mensen kopen uit omringende volken, of vreemdelingen die bij jullie wonen (…) Die slaven en slavinnen zijn je eigendom; je kunt hen als erfelijk bezit aan je nakomelingen nalaten.’

Ideologische basis

Met zijn overtuiging dat slavernij voor heidenen minder ernstig was dan hun gebondenheid aan bijgeloof of tovenarij, legde deze welbespraakte en invloedrijke predikant de ideologische basis voor de slavenhandel.

Men kon slaven houden – aldus Udemans in zijn pleidooi – als men niets onbeproefd liet om hen te bekeren. Slaven die christen wilden worden, dienden na zeven (!) jaar vrijgelaten te worden. In praktijk pakte dit vaak zo uit, dat plantagehouders hen dan wilden verhinderen om zich te bekeren.

Binnen de denkwereld van de West-Indische Compagnie (WIC) was slavenhandel een aanvaarde zaak, hoewel niet geheel onomstreden. Diverse predikanten en de gereformeerde kerk als geheel waren zelfs grootaandeelhouders van de WIC. Zij hebben zich in hun ‘ethos’ door de belangenleer van de regenten laten overbluffen.

Nu diverse voormalige zeehelden van hun sokkel getrokken dreigen te worden, is het zinvol te beseffen dat ze zich bij een deel van hun daden in geweten gesteund wisten door religieuze ideologen. Udemans’ reputatie heeft lang en ver gedragen: diverse scholen dragen hier nog steeds zijn naam.

Waren er dan helemaal geen tegenstanders van de slavenhandel? Jazeker, hiervan zijn tal van voorbeelden, die het fenomeen echter niet konden tegenhouden.

Lees ook:

Waarom mengen de kerken zich niet veel meer in het gesprek over racisme?

In het opgelaaide debat over racisme in de samenleving laten de kerken weinig van zich horen. Hoe komt dat? En welke rol speelt racisme in de kerken zelf?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden