Ombudsman

De discussie over de daden van de mens Gerrit Achterberg

Gerrit Achterberg: literaire grootheid én psychopaat Beeld ANP/Trouw

De wandeling langs het Gerrit Achterberg Klompenpad in Utrecht die dit weekend door Trouw werd beschreven, oogstte niet alleen bijval. 

Enkele lezers vonden het onethisch en suggestief dat Achterberg in één adem dichter en moordenaar werd genoemd. De één, literaire grootheid, onderscheidt zich volgens hen van de ander, psychopaat die in zijn verwarring een ernstig delict pleegde.

Met de in omvang bescheiden, maar inhoudelijk pittige kritieken werd een delicate discussie opgerakeld. Bewonderaars van dichter Achterberg zagen in twee, in juni en november 2002 verschenen artikelen van literatuurcriticus Godert van Colmjon in Trouw-katern Letter & Geest een onrechtvaardige afrekening. De journalist vatte zijn verhouding tot Achterbergs werk onomwonden samen: "Als we de verweving van de dichterlijke zinnebeelden met het ziektebeeld van de dichter recht in het gezicht kijken, dan rest ons geen andere slotsom dan dat literair Nederland in de twintigste eeuw het benauwde oeuvre van een psychopatische necrofiel aan zijn borst heeft gekoesterd."

Literatuurhistoricus en dichter Martien J.G. de Jong hekelde destijds met anderen zowel Van Colmjon als Trouw. In het tijdschrift van de Koninklijke Academie voor taal- en letterkunde verweet hij de redactie dat 'tot ieders verbazing' Van Colmjon, na zijn eerste publicatie, opnieuw drie pagina's kreeg toebedeeld om zijn 'duidelijk sensationeel bedoelde ethische kruistocht voort te zetten tegen Achterbergs poëzie, Achterbergs biograaf en Achterbergs bewonderaars'. Over de inhoud schreef hij: "De voor insiders verbazingwekkende fout in de stukken van Van Colmjon was het feit dat hij geen enkel onderscheid maakte tussen de dichterlijke persoonlijkheid van Gerrit Achterberg (de 'persona poëtica') en zijn wandaden als biografische persoon (de 'persona practica')." Volgens De Jong deelde de criticus deze houding met enkele 'moraliserende lezers' die betoogden dat zij het hier bedoelde 'idiote' onderscheid beschouwden als een vorm van schizofrenie.

De feiten

Vijftien jaar na de publicaties van Van Colmjon is het venijn tussen voor en tegen nog tastbaar. Nu is er niets tegen discussie en evenmin tegen kritiek, maar die moet dan fair en transparant worden gevoerd. Het nog steeds openlijk in twijfel trekken van de journalistieke integriteit van de op 11 januari 2009 overleden Godert Van Colmjon zal ook niet tot vruchtbaar resultaat leiden. De cultuurcriticus kan zich niet verdedigen en kon met zijn artikelen naast weerstand aantoonbaar op instemming en waardering rekenen. Dat was en is de stand van zaken.

Hoe men het wendt of keert: psychiatrisch patiënt Gerrit Achterberg schoot op 15 december 1937 zijn 39-jarige hospita dood en verwondde bij dit incident haar dochter van zestien, aan wie hij zich zou willen hebben vergrijpen. Na kort verblijf in de gevangenis kwam hij in psychiatrische inrichtingen terecht, 'gestichten' in die tijd. Hij kreeg een tbr-maatregel opgelegd, een terbeschikkingstelling van de regering. Nog steeds zwaar problematisch groeide hij desalniettemin uit tot een van de belangrijkste Nederlandse dichters. In 1949 won hij de P.C. Hooft-prijs en tien jaar later de Constantijn Huygens-prijs. Dat was drie jaar voor hij overleed.

Tijdens zijn wandeling langs het Gerrit Achterberg Klompenpad voor zijn artikel in Tijd verbaasde auteur Johan Nebbeling zich over het ontbreken van de zwarte kant van de dichter in de bijgeleverde wandelfolder en schreef daarover. Voerde dat pad niet langs locaties die een rol speelden in de jeugd van Achterberg, in de eerste plaats zijn leven als mens? "Het doodschieten van zijn hospita is een belangrijk aspect in zijn leven en dan vind ik het vreemd dat op 'zijn' pad nergens wordt verwezen naar die daad. Hij heeft haar écht gedood", stelt Nebbeling. Het ontbreken van die relevante, feitelijke informatie lijkt mij veeleer kritische pennenvruchten waard dan het krenken van Nebbeling en - postuum - Godert Van Colmjon.

Lees ook: Het jeugdlandschap van een dichter én psychopatische moordenaar in Wijk bij Duurstede

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden