Opinie Mensenrechten

De burger moet beter worden beschermd tegen bedrijven

Bedrijven worden beschermd tegen onbetrouwbare rechtssystemen, maar burgers moeten het zelf uitzoeken. Daar moet iets aan gebeuren, schrijven Lydia de Leeuw en Bart-Jaap Verbeek van de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO).

Als Nederlandse consumenten weten we inmiddels hoe onze kleding, eten, mobieltjes, brandstof en andere alledaagse producten in verband staan met uitbuiting, ontbossing, landroof en vervuiling. Waar we minder vaak iets over horen, is het complete gebrek aan bindende internationale regelgeving om dit te voorkomen en bedrijven aansprakelijk te houden.

In 2014 werd in de VN Mensenrechtenraad een resolutie aangenomen om daar iets aan te doen. Een werkgroep ging aan de slag om een bindend VN-verdrag te ontwikkelen dat mensen betere bescherming moet bieden tegen mensenrechtenschendingen door bedrijven. Met name zuidelijke lidstaten willen dat zo’n verdrag er komt. Zij dragen vaak de lasten van de globalisering, maar krijgen niet de lusten. Deze week begint in Genève de tweede onderhandelingsronde. Er ligt inmiddels een herziene conceptversie op tafel.

Al jaren zetten Nederland en de EU in op zelfregulering door multinationals. Bestaande vrijwillige initiatieven worden gepresenteerd als geschikte middelen om hardnekkige problemen zoals mensenrechtenschendingen, ontbossing en vervuiling tegen te gaan. En daar waar onverhoopt toch schade wordt berokkend, zouden de lokale overheden moeten zorgen voor genoegdoening van de slachtoffers. Dat klinkt leuk in theorie, maar uit de praktijk weten we dat multinationals vaak veel macht hebben over lokale overheden en dat mensenrechtenverdedigers die zich uitspreken grote risico’s lopen op vergeldingsacties.

Bedrijven hebben een machtig wapen in handen

Europese lidstaten scharen zich bij de verdragsonderhandelingen in Genève achter een gemeenschappelijke Europese positie. Zonder een inhoudelijke bijdrage te leveren wijst de EU op bezwaren rondom het onderhandelingsproces en bepleit om eerst nog meer te doen aan het versterken van bestaande (vrijblijvende) regels. GroenLinks, de SP en de PvdA willen dat het VN-verdrag er komt en dat Nederland actief bijdraagt. Maar minister Kaag wil eerst tot een Europees onderhandelingsmandaat komen. Dit is onvoldoende: Nederland kan nu ook al een inhoudelijke bijdrage leveren.

Tegelijkertijd onderhandelt Nederland binnen de EU wel enthousiast mee over handels- en investeringsverdragen met daarin de beruchte ISDS-clausules. Daarmee kunnen buitenlandse investeerders buiten nationale rechtssystemen om overheden aanklagen voor de invoering van maatregelen die de winstgevendheid van hun investeringen dreigen te schaden. Schadeclaims voor beleidsmaatregelen ter bescherming van milieu, volksgezondheid, en mensenrechten kunnen tot in de miljarden oplopen. Hiermee hebben bedrijven een machtig wapen in handen om overheden mee onder druk te zetten, om beleidsmaatregelen af te zwakken of in te trekken. Ook Nederland kan voor het eerst te maken krijgen met ISDS. Het Duitse energiebedrijf Uniper dreigt met een ISDS-claim als de Eerste Kamer de wet op een verbod op kolen bij elektriciteitsproductie goedkeurt.

Nederland heeft de EU een mandaat gegeven om in Wenen te onderhandelen over een multilateraal investeringshof. Zo’n hof brengt een aantal procedurele verbeteringen aan, maar de belangrijkste bezwaren tegen ISDS blijven intact; het hof is alleen toegankelijk voor buitenlandse investeerders, laat nationale rechtssystemen buitenspel en geeft bedrijven nog steeds vergaande en afdwingbare rechten zonder dat daar verplichtingen tegenover staan.

Onze bedrijven worden beschermd tegen onbetrouwbare rechtssystemen, maar burgers moeten het zelf uitzoeken. Deze fundamentele onrechtvaardigheid moet hoognodig worden aangepakt. De VN-vergaderingen van deze week bieden Nederland en de EU de uitgelezen kans om de balans te herstellen en rechten te waarborgen.  

Lees ook:

Mensenrechten zijn nog altijd een ondergeschoven kindje

Hoe kijken mensen terug op hun plek in de Duurzame 100? Gemma Crijns, op de lijst in 2009 en 2010, stond aan de wieg van het begrip ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’. Het schiet niet erg op, vindt ze. 

Nederland is de spil in een groeiend aantal claims van bedrijven tegen staten

Buitenlandse bedrijven profiteren in Nederland niet alleen van het gunstige belastingklimaat, ook van handelsverdragen wordt gretig gebruikgemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden