OpinieRaad van State

Dat de Raad van State zo lang de mist in ging bij de toeslagaffaire is erger dan het falen van de fiscus

Dat het hoogste bestuursrechterlijke orgaan zo lang de mist inging bij de kinderopvangtoeslag is nog ernstiger dan dat de Belastingdienst faalde, vindt Marinus Hoorntje, jurist bestuursrecht.  

Met Piet Hein Donner verwonderde heel het land zich over het falen van de Belastingdienst rond de kinderopvangtoeslag. Over de minstens zo belangrijke rol die de Raad van State als hoogste bestuursrechter hierin speelde is het tot nu toe in de media nagenoeg stil gebleven. Ten onrechte, want in de Nederlandse rechtsorde is de positie van de rechter niet minder belangrijk dan die van de uitvoerende macht. Ook is het zonneklaar dat de Raad van State een belangrijk aandeel had in het maatschappelijk falen ten aanzien van gedupeerde ouders. Ik leg dit uit.

Terwijl de wetgever destijds met nieuwe regels gehoor gaf aan de maatschappelijke roep om strengere aanpak van fraude, waarna de Belastingdienst die regels gehoorzaam uitvoerde en daar zelfs overijverig in was, deden rechtshulpverleners terstond hun werk om de onaanvaardbare gevolgen ervan teniet te doen. Tevergeefs, want hun procedures liepen in hoogste instantie spaak bij de Raad van State, waarna er voor de individuele gedupeerden geen uitweg meer was.

Daar waar de uitvoerende macht (Belastingdienst) en de rechtsprekende macht (Raad van State) consequent vasthielden aan hun onterechte standpunten, namen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de Nationale Ombudsman het leed van de gedupeerden wél serieus, door de misstand in heldere rapporten te verwoorden.

Onverstoorbaar

Ondertussen bleven ook de rechtshulpverleners hun werk doen, door de dossiers van gedupeerde ouders onverstoorbaar door te laten stromen naar de Raad van State. Ook de media lieten zich niet onbetuigd. En toen gebeurde er iets bijzonders. De hoogste rechter ging aan zichzelf twijfelen en wel zózeer dat hij op 23 oktober 2019 ‘terug kwam’ van zijn eerdere jurisprudentie. Enkele maanden voor deze ommezwaai was Donner met zijn commissie aan het werk gegaan.

Na publicaties in de media kwam de handelwijze van de Belastingdienst volop in de schijnwerpers te staan. Donner kwam op 14 november met zijn bevindingen.

Nu komt het in het bestuursrecht wel vaker voor dat de rechter terug komt op eerdere jurisprudentie, maar dit keer was er iets speciaals aan de hand. De Raad van State motiveerde zijn ommezwaai namelijk door te overwegen dat hij ‘in het licht’ van de rapporten van de WRR en de Nationale Ombudsman tot ‘een andere uitleg’ van de wet was gekomen. Kennelijk had de Raad van State de wet voorheen dus onjuist uitgelegd en had hij er de WRR en de Nationale Ombudsman voor nodig om zijn eerdere fout te erkennen.

Hadden al die rechtshulpverleners de Raad van State daar dan niet op gewezen? Natuurlijk wel. Maar zij vonden binnen de beperkte omvang van hun individuele rechtszaken domweg geen gehoor. Had de wetgever zijn werk dan niet goed gedaan door een onduidelijk artikel te formuleren? Hierover kan men discussiëren.

Feit is dat de Raad van State zijn fout pas wilde toegeven nadat hij zich door toedoen van de WRR en de Nationale Ombudsman bewust werd van de omvang en de onaanvaardbaarheid van het veroorzaakte menselijke leed.

Adequaat baken

Bij het debacle rond de kinderopvangtoeslag ontbrak het niet alleen bij de uitvoerende macht aan een adequaat baken voor toetsing van individueel onrecht. Dit gold evenzeer voor de rechterlijke macht die niet in staat bleek om op eigen kracht als corrigerend mechanisme op te treden. Dit is wellicht nog verontrustender dan het falen van de Belastingdienst.

Lees ook:

Belastingdienst moet menselijker handelen van de Raad van State

Als gezinnen moeten terugbetalen moet dat maatwerk zijn. Anders komen ze in de ellende.

Commissie oordeelt snoeihard over Belastingdienst: ouders moeten schadevergoeding krijgen

Een adviescommissie van oud-minister Piet Hein Donner komt met keiharde conclusies over het optreden van de Belastingdienst in een fraudeonderzoek naar kinderopvangtoeslag. Ouders hadden geen enkele kans om te ontsnappen, en hebben recht op ruimhartige compensatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden