ColumnNelleke Noordervliet

Dat alle kleuren samenwerken en de toon zelfbewust is, bevalt bij de protesten

We zijn nu zo’n 250 jaar bezig een niet eens zo revolutionair concept in de praktijk te brengen, en nog lukt dat niet. De meeste grondwetten benoemen het principe dat all men are created equal en dat er dus geen ­onderscheid mag worden gemaakt op grond van huidskleur, afkomst, ­geslacht. Het lijkt wel of het ideaal bij de schepping niet meegeschreven werd in het DNA. De natuurlijke neiging tot groepsvorming brengt wij-zijdenken met zich mee. Is dat nog tot daaraantoe, dat denken leidt ook tot uitsluiting en onderdrukking, tot uitoefening van macht.

Al 250 jaar zien we emancipatiebewegingen gelijkheid opeisen en bevechten voor de eigen groep. Maar intussen blijven er ideologieën en praktijken die juist die gelijkheid ontkennen en groepen mensen vervolgen om huidskleur, afkomst, geslacht.

Wat is dat toch in de mens? Je kunt zeggen dat de idealen slecht geformuleerd zijn (geen mens is immers gelijk aan een ander) of dat de mens niet deugt. In beide gevallen heb je een punt. En dan kun je spreekwoorden en uitdrukkingen van stal halen over de wil die er wel is, maar ach, het zwakke vlees. Dat kan voldoen voor kleine zwakheden zoals meer snoepen dan goed voor je is, maar dat is niet genoeg bij permanent en hardnekkig onrecht.

Niet herkend als vooroordeel

We doen in het dagelijks leven niet anders dan onderscheid maken, handelingen en mensen beoordelen naar een maatstaf die we zelf hooghouden. Die dagelijkse moraal laat enige ruimte voor subjectiviteit, misschien gebaseerd op eigen ervaringen. Ben je een jonge vrouw en word je regelmatig ­nagesist en -geroepen door jongens met een ‘migratieachtergrond’ dan is het niet makkelijk het gedrag van dat soort jongens te waarderen als constructieve bijdrage aan de discussie over achterstand en ongelijkheid. 

Dat dagelijkse onderscheid is niet het probleem. Het probleem is dat ook waar er geen enkele reden is om onderscheid te maken, dat wel gebeurt, bijna op de automatische piloot, niet herkend als vooroordeel.

Ras is biologisch een onhoudbaar concept, maar is cultureel springlevend. Racisme, een specifieke vorm van onderscheid op basis van huidskleur en afkomst, is een nog hardnekkiger verschijnsel dan discriminatie op basis van geslacht. Het is vileiner, schadelijker, dodelijker.

Het protest ertegen klinkt al decennia. Hoewel er hier en daar vooruitgang werd geboekt, is er nog altijd ongelijkheid, worden er nog altijd mensen beschadigd door afkeer, uitsluiting, haat, scheldpartijen. Je zou er moedeloos van worden.

Zelfbewustzijn is een veel sterker wapen dan slachtofferschap

Nu is er gelukkig een nieuwe generatie. Jonge mensen met en zonder kleur eisen een gezamenlijke toekomst op. De coronacrisis heeft ruimte geschapen voor collectieve emotie en actie.

Ik moet bekennen dat ik me, hoewel ik geheel aan de kant sta van het protest tegen racisme, weleens ongemakkelijk en onheus bejegend voel als ik zelf in een hok word gestopt met alle witte mensen en het verwijt krijg onterechte privileges en vooroordelen te hebben en dus schuldig te zijn. 

Het ­ergert me als me te verstaan wordt ­gegeven dat ik me niet mag aanmatigen over het leed van de ander te schrijven. Dat is culturele toe-eigening, nog erger dan discriminatie. Een omgekeerde vorm van racisme en uitsluiting lijkt daaraan ten grondslag te liggen. Ik begrijp dat het fijn is de ander te laten merken hoe het voelt uitgesloten te zijn, maar het is over het algemeen geen wervende strategie. Laten we ­elkaar toelaten tot elkanders domein.

Wat mij bevalt in de Black Lives Matter-protesten, is niet alleen dat alle kleuren zich aangesproken voelen en samenwerken, maar ook dat de toon ­ervan zelfbewust is. Zelfbewustzijn is een veel sterker wapen dan slachtofferschap. Zelfbewustzijn demonstreert de gelijkheid, smeekt er niet om. Zelfbewustzijn creëert een gesprek.

Je zou zeggen: er is hoop dat het nu eindelijk doordringt. Maar ik las bij ­Barbara Ehrenreich dat zij niet zo veel op heeft met het loze en passieve woord ‘hoop’. Moed en vastberadenheid, zegt ze, daar heb je wat aan. Gelijk heeft ze. En nu: concrete plannen en maatregelen graag.

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelle’s en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden