Hans Goslinga Beeld Foto: Jörgen Caris

Column

'Darkest Hour': politiek op het scherp van de snede

De cruciale zin in de film 'Darkest Hour' over de eerste weken van Winston Churchill als premier: 'Je onderhandelt niet met een tijger als je hoofd in zijn muil zit'. 

Met dit krachtige beeld probeerde Churchill in de laatste week van mei 1940 zijn kernkabinet ervan te overtuigen dat onderhandelen met 'Herr Hitler' over vrede uit den boze was.

De afloop is bekend. Churchill won het pleit van Chamberlain en Lord Halifax, de voorstanders van een onderhandelde vrede, maar hij scheerde langs de rand van een kabinetscrisis en groeide in de oorlogsjaren uit tot wat Charles de Gaulle omschreef als 'de grote kunstenaar van een grote geschiedenis'.

Meer nog dan een staatsman is Churchill een bijna mythische figuur geworden, van beslissende betekenis voor de loop van der dingen na de oorlog. De vraag is naderhand vaak gesteld: wat als Engeland voor nazi-Duitsland had gebogen en niet 'tegen elke prijs' had standgehouden?

Zo vanzelfsprekend als dat achteraf lijkt, was het niet. Engeland stond in die fase alleen en in Duinkerken zaten door de snelle opmars van de Duitse tanks in Frankrijk meer dan 200.000 Engelse militairen als ratten in de val.

Gunstiger beeld van de politiek

De betekenis van Darkest Hour is dat deze film de mythische staatsman Churchill terugbrengt tot politicus en inzoomt op de dagen waarin de oordeelsvorming over de situatie onder hoogspanning komt te staan en van de betrokken politici het uiterste wordt gevraagd. Alles wat mooi en lelijk is aan politiek (en de menselijke natuur) komt voorbij. Voor deze aanpak koos ook Steven Spielberg in zijn film over Abraham Lincoln.

Misschien draagt dit genre bij aan een gunstiger beeld van de politiek, in de zin dat de moeilijkheidsgraad van het soms duivelse proces van afwegen wordt onderkend. Van grote staatslieden blijven in de collectieve herinnering alleen de wapenfeiten over, terwijl het prozaïsche grondwerk dat eraan voorafgaat uit beeld verdwijnt.

Spielberg richtte de aandacht op de inspanningen van Lincoln om het slavernijverbod, afgekondigd in de Burgeroorlog als oorlogsmaatregel, in de Grondwet te verankeren. Om dat doel te bereiken, liet de president weinig middelen onbeproefd. Maar dit machiavellistische aspect is niet de essentie. Die zit in het vermogen van een politicus de tijd en de omstandigheden scherp aan te voelen en daarop zijn macht, overtuiging en geslepenheid te richten. Churchill deed dat toen hij aan de rand van de politieke afgrond stond en van Chamberlain en Halifax dreigde te verliezen.

Metafoor

Aan het kantelmoment gaat in de film een scène vooraf die laat zien hoe de premier de metro in gaat om aan 'de man en vrouw in de straat' te vragen hoe zij erover denken: onderhandelen met Hitler of doorvechten? Hierop is kritiek geleverd, omdat het nooit is gebeurd. In mijn ogen moet je deze scène verstaan als metafoor van wat de gezaghebbende Duitse journalist Sebastian Haffner noemde 'de niet in woorden te vatten, maar onloochenbare influisteringen van het collectieve onderbewustzijn waaraan in die dagen en weken iedere Engelsman was overgeleverd'.

Haffner gaf een kwart eeuw later in zijn fijnzinnige boek over Churchill aan die influisteringen wel woorden: 'Zou, als de oorlog wordt verloren, een nog net te verdragen vrede tot stand kunnen komen? Maar willen we dat, en is de oorlog dan al verloren? Nee, verdomme! Eerst willen we eens zien of die toch niet te winnen is'. Anders gezegd, Churchill was de juiste man, in de juiste tijd op de juiste plaats. Toen hij op 28 mei, minder dan drie weken na zijn aantreden, het pleit in het kernkabinet dreigde te verliezen, riep hij zijn voltallige kabinet bijeen om te tonen dat hij in zijn strijdlust volhardde: 'If this long island story of ours is to end at last, let it end only when each of us lies choking in his own blood upon the ground'. Het was Churchills overtuiging dat Engeland met een onderhandelde vrede met een onbetrouwbare dictator als Hitler niet beter af zou zijn. 'Landen die strijdend ten onder zijn gegaan, hebben zich weer opgericht. Met landen die zich gedwee hebben overgegeven, was het afgelopen'.

De film laat nog een aspect zien dat politiek politiek maakt. Dat zit in het commentaar op de rede van Churchill op 4 juni in het Lagerhuis, eindigend met de gevleugelde woorden: 'We zullen ons nooit overgeven'. Als het gejuich in de banken is verstomd, vraagt iemand aan Lord Halifax: 'Wat is er gebeurd?' Halifax: 'Hij heeft de Engelse taal gemobiliseerd en is ermee ten strijde getrokken'. Ook niet authentiek (de bron is de Amerikaanse journalist Ed Murrow), maar in een film mag dat.

Haffner schreef in 1967 dat dankzij Churchill het fascisme geen internationale rol meer speelt. Die conclusie is nog altijd houdbaar, maar de dreiging van zo'n ontsporing van de menselijke natuur is niet verdwenen.

Lees ook'Darkest Hour' laat de vuurdoop van Winston Churchill zien

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden