OpinieRechtspraak en corona

Dan maar milder straffen via het OM om de berg aan rechtszaken weg te werken

Verdachten dreigen hun gerechte straf te ontlopen nu de coronamaatregelen de wachtrij aan strafzaken alsmaar langer maken. Een noodoperatie is nodig door meer zaken over te laten aan het OM. Want mildere straffen zijn nog altijd beter dan helemaal geen sancties, meent voormalig procureur-generaal Dato Steenhuis.

In de lockdown zijn de deuren van de rechtszalen vrijwel op slot gegaan en de zittingen tot het allernodigste beperkt. Het heeft geleid tot een dieper stuwmeer aan ‘gewone’ misdrijfzaken dat al voor de coronacrisis al deels was gevuld met achterstallige zaken. De schattingen over de omvang lopen nogal uiteen. Bij de rechtbanken zelf rekent men met 25.000 zaken die liggen te wachten of door het Openbaar Ministerie op korte termijn zullen worden gedagvaard. Bij de politie is men aanzienlijk somberder, daar wordt gesproken over bijna 40.000 zaken.

Voor het tijdig afdoen van ook het kleinste aantal, ontbreekt bij de rechtbanken de capaciteit. Het vergroten van het stuwmeer doordat het OM alsnog zaken naar de rechtbanken zendt, heeft dus weinig zin. Daar zullen ze hoogstwaarschijnlijk zolang blijven liggen tot ze verjaren en dat is een uiterst ongewenste ‘oplossing’. Bij het OM zelf is ook onvoldoende capaciteit om ze af te doen, nog afgezien van het feit dat het in principe om zaken gaat die onder normale omstandigheden aan de rechter zouden moeten worden voorgelegd.

Klap in het gezicht van slachtoffers en politie

Wat nu? Massaal seponeren dan maar? Ook dat is juist in deze tijd een uiterst ongewenste gang van zaken. Het kan immers niet zo zijn dat onschuldige burgers die de afgelopen maanden door de coronamaatregelen ernstig in hun grondrechten zijn beperkt, moeten aanzien dat verdachten van misdrijven op grote schaal hun gerechte straf ontlopen. Het gaat hier om de geloofwaardigheid van de rechtsstaat, in het bijzonder voor de eventuele slachtoffers van die misdrijven. Het zou ook een klap in het gezicht zijn van de politie, die zou moeten concluderen dat alle geleverde inspanning bij de opsporing van die zaken voor niets is geweest.

Maar wat dan? Het OM is aan zet om flexibiliteit te tonen. Als we uitgaan van 25.000 zaken, zijn er minstens 17.000 die het OM zelf zou kunnen afdoen. Gaat het om een “normaal” samengesteld pakket aan zaken, dan legt de rechter namelijk in ongeveer 30 procent van die zaken een gevangenisstraf op. Over de rest  kan een andere sanctie worden uitgesproken. Over zulke sancties beschikt, binnen bepaalde grenzen, ook het OM. En de verdachte heeft ook dan rechten. Die kan bij het opleggen van die strafbeschikking  in verzet, zodat de zaak alsnog aan de rechter wordt voorgelegd. 

De financiële armslag van het OM is onbegrensd. Ter herinnering : In 2018 schikte het voor 775 miljoen euro met ING, een recordboete. Bij de andere modaliteiten, de taakstraf en de ontzegging van de rijbevoegdheid, is het OM weliswaar aan bepaalde maxima gebonden, maar die zouden incidenteel kunnen worden verhoogd als men dat zou willen. Zelfs als het OM binnen de huidige grenzen zou moeten opereren, valt er veel te bereiken. En laten we wel wezen, lagere straffen zijn altijd nog beter dan helemaal geen sanctie.

Oudgedienden inzetten

Wat zou het OM nu kunnen/moeten doen? Het zou een beperkt, maar voldoende aantal ‘oudgedienden’ moeten terughalen en inzetten bij de afdoening van de eerdergenoemde 17.000 zaken met een strafbeschikking. Ik maak me sterk dat ervaren officieren van Justitie en parketsecretarissen in staat zijn om vijftien van deze zaken per dag af te doen, en bij minder optimistische inschatting  kunnen we er tien van maken. Als er dertig van deze krachten kunnen worden geworven, zou dat 300 zaken per dag en derhalve 1500 zaken per week betekenen. Binnen drie maanden zou de klus dan zijn geklaard.

Maar.... ik hoor de bezwaren tegen deze ongebruikelijke gang van zaken al van verre aankomen. Van de advocaten die zullen betogen dat cliënten onrecht wordt aangedaan (en hun het brood uit mond wordt gestoten); van de reclassering die zal betogen dat in zo’n proces van een goede voorlichting over de verdachte geen sprake zal zijn En ook van de zittende magistratuur die weliswaar niet in staat is om zelf te leveren maar desondanks zal opstaan om de problemen van deze operatie breed uit te meten. Alle instanties die beweren dat de rechtsstaat hun zeer ter harte gaat, maar toch minder als hun eigenbelangen daarbij op de tocht komen te staan.

Milder oordelen

Blijft de vraag wat er moet gebeuren met de 8000 zaken waarin normaal gesproken een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf zou worden opgelegd en met de zaken waarin de verdachte de strafbeschikking niet accepteert en het oordeel van de rechter wil. Het OM zou, gegeven de bijzondere omstandigheden, milder kunnen oordelen dan het doorgaans doet. Minder straf is immers beter dan helemaal geen straf en dus geen recht.

 Met een milder oordeel kan het aantal zaken dat naar de rechter moet, en ook het aantal gevallen van verzet, worden beperkt. Toch zullen de rechtbanken naar schatting blijven zitten met ten minste 5000 van de genoemde 25.000 zaken. En wat moet daar dan mee gebeuren? Misschien een rechterlijke variant starten van de hierboven geschetste noodoperatie.

Lees ook:

Advocaten: rechten van verdachten worden geschonden

Verdachten zijn de klos, zien strafrechtadvocaten. Vanwege de beperkingen die politiebureaus, gevangenissen en rechtbanken hen door corona opleggen, kunnen raadslieden hun cliënten niet optimaal bijstaan.

Rechtspraakvoorzitter Henk Naves: ‘Ik ben best wel tevreden over hoe het gaat in de rechtbanken’

In de anderhalvemeterrechtbank zullen lang niet alle zittingen kunnen doorgaan. Dat betekent achterstanden, al laat de crisis volgens rechtspraakvoorzitter Henk Naves ook zien dat er innovatie mogelijk is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden