Column Lex Oomkes

D66 laat zich niet langer de wet voorschrijven

Het duurde tot vijf jaar na haar oprichting voor de leden van D66 zich neerlegden bij het idee dat de partij een ‘normale’ politieke partij was. Vijf jaar duurde de woordenstrijd tussen enerzijds hen die de partij zagen als een beweging, bedoeld om vastgeroeste politieke structuren te doorbreken; en anderzijds hen die een wat bredere politieke agenda wensten.

Het kostte vervolgens nog eens een viertal jaar voor de partij rijp was voor een eigen ideologie. Mede-oprichter Hans van Mierlo moest niets hebben van ideologie. Juist de ideologie van de grote partijen zorgde voor de starre, verzuilde verhoudingen waar D66 tegen wilde ageren. In het midden van de jaren zeventig kwam D66 desondanks in een existentiële crisis. Om de crisis te bezweren moest er een antwoord komen op de vraag waartoe D66 eigenlijk op aarde was.

Vijfde wiel aan de PvdA-kar

Toenmalig voorman Jan Terlouw wilde D66 profileren als een links-liberale partij. Hij claimde dat D66 de vierde stroming in de Nederlandse politiek vertegenwoordigde. Tegelijk was het Terlouw die D66 trachtte te bevrijden van het lot het vijfde wiel aan de PvdA-kar te zijn. Hij besloot ook in het eerste kabinet-Van Agt te blijven toen de PvdA uit de coalitie stapte, maar dat heeft D66 geweten. De kiezer was er nog lang niet aan toe dat de partij een eigenstandige koers voer. Van de zeventien zetels bleven er bij de vervroegde verkiezingen maar zes over.

Het lijkt verdacht veel op een natuurwet: na een zware nederlaag bij de stembus krabbelt D66 steevast langzaam maar zeker weer op, om na coalitiedeelname weer een ongehoorde oplawaai te krijgen. Daarna begint de cyclus weer van voren af aan. Met de regelmaat van de klok is ook die vraag naar het bestaansrecht in de partij zelf weer aan de orde. Eén lichtpuntje: de bange vraag of de partij wel zonder de PvdA kan bestaan, is niet langer aan de orde.

Afkalving van grote partijen

Alexander Pechtold maakte sinds 2006 van D66 een andere partij. Dat wil zeggen: een partij die niet langer gepreoccupeerd is met haar bestaansrecht, maar die een vaste positie in de Nederlandse politiek claimde. Hij werd geholpen door de toenemende polarisatie in Den Haag. De opkomst van Geert Wilders en de gestage afkalving van de grote partijen riepen om een partij die bereid was Wilders consequent te bestrijden en tegelijkertijd bereid was mee te denken over het beleid en compromissen te sluiten.

Vanuit de oppositie was dat een mooie, want zeer onderscheidende rol. Wat het betekent terwijl de partij regeringsverantwoordelijkheid draagt, valt nog te bezien. Regionale verkiezingen sinds de vorming van het derde kabinet-Rutte en het vertrek van Pechtold zouden een doorgewinterde democraat voor het ergste moeten doen vrezen. De aloude natuurwet ligt op de loer.

Identiteit

De partij is, wellicht door de impulsen van Pechtold, echter wezenlijk van karakter veranderd. De identiteit van de partij wordt niet langer uitsluitend en alleen bepaald door welk beleid gesteund wordt. Natuurlijk, verantwoordelijkheid nemen en dragen blijft een belangrijker pijler. Maar de partij heeft een aantal onderwerpen waar ze zich door anderen en door de noodzaak compromissen te sluiten niet meer de wet laat voorschrijven.

Medisch-ethische onderwerpen. Klimaat en stikstof. De partij voert loyaal het regeerakkoord uit, maar heeft voor het overige daar een eigen standpunt over. Het duidelijke doel van D66 is niet volledig op te gaan in het regeringsbeleid. Elke humeurige opmerking uit de kringen van één van de drie coalitiegenoten, dat D66 wel erg eigenzinnig is en de sfeer in de coalitie niet positief beïnvloedt, moet een D66’er als muziek in de oren klinken.

Lex Oomkes is politiek commentator van Trouw en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden