Column

Concurrentie is een middel, geen doel op zich: laat markten voor ons allemaal werken

Beeld Maartje Geels

Marktwerking is een typisch Nederlands woord. Er bestaat zelfs geen Engelse vertaling voor. 

In het Engels hebben ze het gewoon over markt en concurrentie. Wij verdoezelen dat we het eigenlijk hebben over winnen en verliezen, over kostenverlaging, prijs drukken, competitie en faillissementen. Misschien is dat wel de reden waarom politici in ons land lijken te vergeten dat concurrentie geen doel op zich is.

Concurrentie is een middel om markten goed te laten functioneren. Dat middel werkt vaak maar niet altijd helemaal zoals gewenst. En concurrentie is niet het enige middel. Want wat willen we eigenlijk met marktwerking? We willen graag dat er zo min mogelijk schaarse hulpbronnen verspild worden. En dat de consument niet te veel betaalt. Dat de kapitaalverschaffers geen onevenredig groot deel van de opbrengsten in eigen zak steken ten koste van de werknemers, de schatkist (belastingontwijking) of het klimaat.

Beloning

Meestal is concurrentie daarvoor een goed middel. Ze dwingt tot kostenbesparing en lage prijzen, maar leidt vaak niet tot het derde doel, namelijk dat de kapitaalverschaffers zichzelf niet te veel belonen ten koste van lonen en milieu. Denk maar aan de enorme winsten van oliebedrijven of grote multinationals. De aandeelhouders dwingen winsten van 10 procent of meer af en er duiken steeds schandalen op, van fraude tot ernstige milieuvervuiling en mensenrechtenschendingen. In andere sectoren zijn vooral de werknemers en zzp’ers de dupe van moordende concurrentie. Denk aan de musici die geen loon krijgen voor lunchconcerten of de boeren die geen onderhandelingsmacht hebben tegenover de grote supermarkten en daardoor hun producten bijna tegen kostprijs moeten verkopen.

De Nederlandse pensioenfondsen mogen bij uitzondering van de EU onder de verplichte concurrentie uitkomen. Ze mogen werknemers per sector dwingen om deel te nemen in hun eigen pensioenfonds en hoeven niet bang te zijn voor concurrentie van bijvoorbeeld buitenlandse fondsen die lagere premies bieden maar ook een lager pensioen of een onzekere pensioenuitkering. 

Laten we hopen dat we deze uitzonderingspositie mogen behouden want ons pensioenstelsel behoort tot de beste ter wereld. Het is stabiel, onafhankelijk van belastinginkomsten en politiek gekonkel en heeft door de grote schaal gemiddeld genomen vrij goede rendementen. Een mooi voorbeeld van hoe een markt prima kan functioneren terwijl er weinig concurrentie is. Voorwaarde is wel dat er dan een goede structuur en toezicht is op die markt.

Menselijke maat

En er zijn meer voorbeelden. Zo is een kleine groep boeren begonnen met een nieuwe vorm van boerderijwinkels waardoor de supermarkt met zijn hoge marges buiten spel wordt gezet. De consument betaalt niets extra maar de boer houdt wel meer over. Het vereist dat de consument een ommetje maakt en accepteert dat niet alle boodschappen in een keer gedaan kunnen worden. Voordeel is echter dat de menselijke maat terugkomt. Je weet wat je eet, het is vers en het kan een stimulans zijn voor de gemeenschapszin. Tegelijk laat landbouwminister Schouten onderzoeken hoeveel van de verkoopprijs van agrarische producten in de supermarkt eigenlijk bij wie terecht komt.

Het is mogelijk om zowel redelijke consumentenprijzen te hebben als fatsoenlijke inkomens voor producenten en dienstverleners. Dan moeten we niet meer in verdoezelende taal over concurrentie spreken. Maar benoemen wat we ervan verwachten, wat de voor- en nadelen zijn en hoe we de nadelen kunnen tegengaan. We moeten markten voor ons allemáál laten werken.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden