ColumnAbdelkader Benali

Christiaan Snouck Hurgronje verdient een film, maar in Nederland worden paradijsvogels het land uit gejaagd

In het jaar dat ik colleges over Nederlands-Indië volgde bij de Leidse hoogleraar Wim van den Doel, bezocht ik midden in de nacht het graf van de arabist Christiaan Snouck Hurgronje. Bijna 25 jaar later bezorgt Wim van den Doel een vuistdikke biografie over deze intrigerende man die voor de Nederlandse overheid vorm gaf aan het beleid jegens de moslims van de archipel, maar die zich ook tot de islam bekeerde en in die hoedanigheid Mekka bezocht voor de bedevaart. Hij trouwde er een Soedanese vrouw met wie hij vijf kinderen kreeg en over zijn reis naar de heilige stad schreef hij een meeslepend boek, in het Duits!

Kortom, een man over wie we in Nederland veel documentaires en films zouden maken om juist in deze tijd waarin we praten over burgerschap, islam en identiteit, diepte te geven aan het debat. Dus niet, want we leven in Nederland waar paradijsvogels op klaarlichte dag het land uit worden gejaagd. Daarnaast was Snouck Hurgronje, zoals een negentiende-eeuwer betaamt, een racist en seksist. Waar dat afdoet aan anderen maakt het hem alleen maar interessanter en complexer. Maar in Nederland heeft echt niemand van Snouck Hurgronje gehoord.

's Nachts op de begraafplaats

Weinig mensen weten dat deze intellectuele reus begraven ligt in een bescheiden graf in Leiden. Ik wist het in 1997 ook nog niet. Ik kwam erachter toen ik rond een uur of tien ’s avonds met een medestudent aan een tafeltje ging zitten in jazzcafé Razmattaz in de Leidse binnenstad. Aan hetzelfde tafeltje zat een kleine man gebogen over een Koran. Terwijl de jazznoten vrolijk klonken ging hij geconcentreerd als een soefi-monnnik op in de studie van de Heilige Schrift. Om de studie vloeibaar te houden dronk hij uit een meegebracht pak frisdrank. De gelofte van armoede in actie.

We zaten dicht genoeg op elkaar voor gesprek, de man leek blij te zijn de studie van de Heilige Schrift even te kunnen laten voor wat die was. Hij kwam uit Maleisië, was historicus en op bezoek in Leiden voor een islam-symposium. Om de tijd te doden leerde hij zichzelf het Arabisch van de Koran. Steeds dieper nam hij ons mee in de wonderlijke wereld van de islam in voormalig Nederlands-Indië en liet toen de naam Snouck Hurgronje vallen. Dat was me er eentje! “Ging hij nou over tot de islam om zo onbespied in Mekka de invloed van de islam van Arabië op de Indische pelgrims te kunnen onderzoeken? Of was hij een oprechte moslim? Later zal hij de oorlogsmisdadiger Van Heutsz adviseren over hoe in Atjeh de opstand neer te slaan. Was Snouck vriend of vijand van de moslims?”

Snouck Hurgronje zelf heeft zich er nooit over uitgelaten, hij bleef tot zijn dood een man van vele, vele werelden. “Hoe dan ook,” zei de wetenschapper en pakte zijn geschriften bij elkaar, “hij ligt hier begraven.” “Waar?”

“Begraafplaats Groenesteeg.” Hij stond op, we namen afscheid van elkaar. Een vreemdeling die wijsheid brengt, die noem je een vriend. Mijn medestudent en ik keken elkaar aan. Op naar de Groenesteeg! Terwijl de honden blaften, kropen we over het hek van de begraafplaats om bij het familiegraf van Snouck te eindigen. Ook over zijn teraardebestelling hangt een mysterie. Snouck Hurgronje instrueert een vriend om hem volgens zijn voorschriften te begraven. Waren dit islamitische voorschriften waardoor zijn laatste rustplaats die van de islam is? Hopelijk geeft de biografie van Wim van den Doel daarover uitkomst.

Abdelkader Benali (1975) is schrijver. In 1996 debuteerde hij met ‘Bruiloft aan zee’, in 2003 won hij de Libris Literatuur Prijs voor zijn roman ‘De langverwachte’. Om de week schrijft hij voor Trouw een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden