ColumnHans Goslinga

CDA’er Omtzigt ontregelt de slag om het Torentje

Ons politieke bestel zit zo in elkaar dat de macht vanuit het midden wordt ontwikkeld. Dat heeft continuïteit in het bestuur opgeleverd en een zekere stabiliteit­­, maar geen aansprekend theater en weinig ruimte voor de Tweede Kamer een reputatie op te bouwen als controlerende tegenmacht.

Indruk: het bestel met zijn wetmatigheden, zoals de onontkoombaarheid van de binnenkamer, en de publieke cultuur groeien steeds verder uit elkaar. De sociale media hebben geleid tot een tirannie van het moment, waarin het populisme met zijn ‘politiek van de onmiddellijkheid’ gedijt­­ en de traditionele politiek vooral het ongemak ervaart.

Dat is niet onlogisch. Democratie werkt naar haar aard traag en door de onhebbelijkheden van ons bestel deels onzichtbaar. Communicatie kan dat gat onmogelijk vullen, waardoor sommige democratisch gekozen leiders elders domweg hun eigen werkelijkheid creëren. Trump doet niet eens meer moeite de feiten enigszins naar zijn hand te zetten, maar verklaart bij wijze van onversneden machtsvertoon iets voor waar of onwaar.

In dit perspectief is het ironisch dat politici en media de aanstaande Kamerverkiezingen opnieuw richten op de macht. Kernvraag: wie wordt de volgende premier? Dat is in twee opzichten een verenging. Ten eerste is de macht van de premier in ons bestel betrekkelijk. Door zijn positie in het midden van het politieke en bestuurlijke web is zijn politieke gewicht weliswaar toegenomen, maar hij blijft afhankelijk van anderen. Is hij behendig, zoals Rutte en Lubbers in zijn dagen, dan geeft hij ieder zijn deel en ziet hij af van ‘harde macht’.

Er is iets te zeggen voor aparte premierverkiezingen

Je kunt ook concluderen dat de premier zo belangrijk is geworden dat er iets te zeggen is voor het scheiden van de verkiezingen voor het parlement en voor het premierschap. Daar zitten allerlei nadelen aan, maar waarom de gegroeide praktijk niet opgenomen in de regels van het bestel? Nu blijft door de wetten van de zwaartekracht, zowel in de politiek als in de media, de verkiezing van het parlement, de controlerende macht, volledig in de schaduw en domineert de slag om het Torentje.

De ironie is dat de noodzaak van een scherpe tegenmacht juist in deze regeerperiode met het blootleggen van het toeslagenschandaal op indringende wijze is aangetoond. Niet door populisten, maar door een lid van de coalitie, CDA-Kamerlid Omtzigt, in samenwerking met een lid van de oppositie, SP-Kamerlid Leijten. Er zou een nieuwe figuur in de verkiezingsstrijd ontstaan, indien Omtzigt als gezicht­­ van de tegenmacht lijstaanvoerder van het CDA zou worden.

Voor de christen-democraten zou een sterk bijkomend voordeel zijn dat zij met deze Robin Hood hun begeerde profiel als partij van de samenleving versterken. Maar ik veronderstel dat deze keuze voor de bestuurlijk denkende partij te onconventioneel zal zijn en dus een brug te ver. Niet voor niets werd bij het zoeken van een nieuwe aanvoerder allereerst naar de meest prominente bestuurders gekeken, Hoekstra en De Jonge, terwijl de nieuwe aanvoerder in de Tweede Kamer, Pieter Heerma, al bij voorbaat zijn hoofd onder het maaiveld stak.

Nog een ironie is dat D66, de partij van de oude nieuwlichters in de politiek, met een gecontroleerd gebrachte lijsttrekker voor de dag komt, terwijl de partij van de eeuwig lijkende macht het voor de tweede keer op een open strijd laat aan komen. Voor D66 is dit verschil zelfs dubbel pijnlijk, omdat Omtzigt en zijn rivaal Van Helvert Kamerleden zijn die met voorkeursstemmen zijn gekozen en dus over een zelfstandig mandaat beschikken. Het Kamerlid zoals het vroege D66 het met zijn pleidooi voor een districtenstelsel graag zag.

De droom van D66-oprichter Van Mierlo was dat regering en parlement zich meer als zelfstandige machten zouden ontwikkelen. Hij was gecharmeerd van het Amerikaanse stelsel, waarin deze machten veel minder zijn verweven dan bij ons. Dat heeft voordelen, zoals de zelfstandigheid die Omtzigt aan zijn persoonlijke mandaat ontleent, maar ook niet geringe nadelen, die de zelfstandigheid weer tenietdoen. In de VS zijn Congresleden door de afgenomen partijinvloed vaak gevangenen van hun kiezers geworden, waardoor ruimte om compromissen te sluiten verdwijnt.

Het ei van Columbus in de verhouding tussen bestuur, politiek en burgers laat zich niet zo gemakkelijk vinden. Beter dan blauwdrukken te bedenken, is het te kijken naar hoe de praktijk zich ontwikkelt. De figuur die Omtzigt heeft laten zien, vooral het doorbreken van de bevangenheid die een coalitie als gevangene van een regeerakkoord al gauw eigen is, biedt aanknopingspunten. Het beslissende inzicht zou moeten zijn dat tegenmacht de macht niet ondermijnt, maar juist ten goede komt.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden