Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Burgerschapsonderwijs is leerlingen motiveren de wereld iets beter te maken

Opinie

James Kennedy

© Jörgen Caris
Column

Nederland weet niet hoe burgerschap vorm zou moeten krijgen in het onderwijs. 

Arie Slob wil dat nu veranderen door scholen te dwingen om er meer aandacht aan te besteden, als ze dat al niet deden, en ook de inhoud beter af te bakenen. De vraag is of burgerschapsonderwijs hier ooit van de grond zal komen, of dat het vooral zal blijven gaan over het bevorderen van sociale cohesie.

Lees verder na de advertentie

Dat burgerschapsonderwijs in Nederland altijd problematisch is geweest heeft natuurlijk deels te maken met de wijze waarop het onderwijs in dit land is ingericht. Burgerschap raakt aan het waardenstelsel en de levensbeschouwing van elke school en de grondwet geeft scholen onderwijsvrijheid om daar zelf invulling aan te geven. Dat maakt aansturing door de overheid moeilijk, wat ook blijkt uit de wet van 2006 die scholen verplicht om burgerschap te onderwijzen.

Dit is geworteld in een Nederlands pluralisme, waardoor mensen er bij voorbaat van uitgaan dat je het nooit eens zult worden over kernwaarden, en ook niet over de inhoud van het burgerschapsonderwijs. Daarom zijn aanverwante projecten, zoals het cultiveren van een gedeeld Nederlands patriotisme, altijd moeizaam verlopen in vergelijking met de meeste Europese landen. Vaderlandsliefde moest op 'eigen' manier door levensbeschouwelijke groepen of instanties worden ingevuld, en dat geldt ook voor burgerschap.

In Nederland lijkt de aandacht vooral gericht op sociale cohesie en het leren omgaan met elkaar

Pluralistische karakter

Een van de dingen die ik van Nederland het meest waardeer is zijn pluralistische karakter, waardoor elke gemeenschap een eigen invulling kan geven aan haar onderwijs. Soms levert het problemen op, die zichtbaar worden in bijvoorbeeld de versplintering en de vervlakking van burgerschapsidealen.

Dat blijkt ook uit het wetsvoorstel van minister Arie Slob. Burgerschap lijkt te draaien om het begrip 'respect.' Leerlingen moeten vooral anderen leren respecteren, en de school zou een oefenplaats moeten zijn en als mini- samenleving laten zien hoe het hoort. Daarbij hoort ook 'respect' voor de democratische waarden van dit land, inclusief meer kennis van het politiek bestel (kennis waarop Nederlandse scholieren relatief laag scoren).

Allemaal zeer lovenswaardig, natuurlijk. Meer kennis kan ertoe leiden dat de toekomstige burgers van Nederland beter toegerust zijn om de democratie te begrijpen. Maar de aandacht lijkt vooral gericht te zijn op 'sociale cohesie' en het leren omgaan met elkaar. Kennelijk denken we daar vooral aan in een in levensbeschouwelijk opzicht versplinterd land als Nederland. Hoe zorgen we ervoor dat de boel bij elkaar blijft?

Ik was afgelopen week bij een bijeenkomst waarin we bespraken hoe studenten en afgestudeerden actief kunnen worden in de samenleving om daar dienstbaar te zijn. Het doel van de stedelijke vrijwilligersorganisaties was vooral toenemende sociale cohesie.

Het is heel jammer dat Nederland niet meer verlangt van zijn toekomstige burgers

Motiveren

Er moet echter meer te halen zijn uit burgerschapsonderwijs dan elkaar leren respecteren of 'respect' hebben voor de waarden van je land. Voor mij gaat burgerschap vooral om het motiveren van leerlingen om de samenleving iets beter te maken dan ze nu is. Het wetsvoorstel lijkt meer een behoudzuchtige poging om de vrede te bewaren door 'respect' te beklemtonen.

In Groot-Brittannië wordt nu meer aandacht besteed aan het ontwikkelen van kritisch denkvermogen van leerlingen om met ideeën - ook extremistische ideeën - om te gaan. Zij denken dat het onderwijs leerlingen de vaardigheden en kennis moet geven om politieke en sociale kwesties kritisch te doordenken, om argumenten te wegen, met elkaar te debatteren en tot afgewogen stellingname te komen.

Dit krijgt amper aandacht in het Nederlandse wetsvoorstel. Daarin staat: 'Belangrijk is dat alle discussies kunnen worden gevoerd, maar wel op respectvolle wijze'.

Ook 'actief burgerschap' wordt nauwelijks ingevuld. Het betekent vooral dat jongeren hun weg kunnen vinden in de samenleving en meedoen. Het is goed dat burgerschapsonderwijs in Nederland weer aangepakt wordt. Het is alleen heel jammer dat Nederland niet meer verlangt van zijn toekomstige burgers.

James Kennedy is een van oorsprong Amerikaanse historicus met Nederlandse wortels. Hij vestigde zijn naam met de studie 'Nieuw Babylon in aanbouw', over de jaren zestig in Nederland. Sinds 2003 is hij als hoogleraar geschiedenis werkzaam in Nederland. Lees hier al zijn bijdragen.

Lees ook: Hoe slecht gaat het eigenlijk met de burgerschapsles op school?

Onderwijs Minister Slob wil dat scholieren meer leren over democratie en rechtsstaat. Scholen zijn daar blij mee.

Deel dit artikel

In Nederland lijkt de aandacht vooral gericht op sociale cohesie en het leren omgaan met elkaar

Het is heel jammer dat Nederland niet meer verlangt van zijn toekomstige burgers