Column Stevo Akkerman

Brexit toont hoe ongelukkig het referendum is als afsnijroute naar de wil van het volk

Van alle droevigheden in de Britse politiek, en dat zijn er nogal wat, is dit toch niet de minste: de ondermijning van de democratie in de naam van de democratie. En kijk uit, dit kan elders ook gebeuren. Namelijk het reduceren van de democratie tot een privilege van de meerderheid.

In Groot-Brittannië zit dat gevaar ingebakken in het systeem. Het districtenstelsel in combinatie met het meerderheidsprincipe – alle zetels voor de winnaar – staat garant voor een democratisch tekort. Een partij kan nog zoveel stemmen trekken, als ze geen districten wint, worden die stemmen niet omgezet in zetels. Zo wisten de twee in Nederland woonachtige Britten die gisteren in Trouw aan het woord kwamen, van tevoren dat hun stem ‘waardeloos’ was, dan wel ‘geen zin’ had. Ze stemden verkeerd, dat wil zeggen: niet op de winnaar.

Het gaat te ver dit systeem ondemocratisch te noemen, maar het is wel een magere variant van democratie; de niet-representatieve. Dat is fnuikend voor de gedachte dat iedere burger ertoe doet, wat uiteindelijk is gebaseerd op de ‘onvervreemdbare rechten van de mens’, zoals de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring het in 1776 uitdrukte, verwijzend naar de Schepper als oorsprong van deze rechten. In lijn met deze gedachte zou een parlementair stelsel zoveel mogelijk recht moeten doen aan de stem van zoveel mogelijk kiezers, niet alleen die van de winnaars.

Het referendum als afsnijroute naar de wil van het volk

Ook wie dit te idealistisch vindt, zal moeten toegeven dat het goed is voor een samenleving om te proberen de onderlinge verschillen te overbruggen – wat iets anders is dan ze te ontkennen. Dat betekent niet dat iedereen altijd zijn zin krijgt, wel dat het compromis, hoe morsig en ergerlijk ook, vaak de enige weg naar een besluit zal zijn.

In het alles-of-niets-schema van de radicale flanken kan men voor dit taaie proces maar weinig geduld en waardering opbrengen, en wordt gegrepen naar het referendum als afsnijroute naar de wil van het volk: een meerderheidsstelsel, maar dan van issue naar issue. Het brexitvoorbeeld laat zien hoe ongelukkig dat is. Van een afgewogen oordeel is geen sprake, de uitvoering is een chaos en elke referendumuitslag roept bij de verliezers het verlangen op naar een herkansing. Bovendien is het bij een fifty-fifty-verdeling tussen pro en contra, zeker als het om zo’n existentiële zaak gaat, sowieso onmogelijk om van ‘het volk’ te spreken, maar de liefhebbers van het referendum negeren dat gretig.

Zij gaan er, zeker ter rechterzijde, van uit dat zij per definitie ‘aan de kant van de bevolking staan’, zoals deze week nog in het Nederlandse parlement te horen viel. Dat is niet alleen een bewijs van zelfoverschatting, het verraadt ook een opvatting over de bevolking als een eenstemmig blok, in plaats van een optelsom van tegenstellingen.

Maar hoeveel nadelen het representatieve systeem ook heeft, en het is natuurlijk hopeloos stroperig, ik zou het voor geen goud willen inruilen voor het primaat van een tot ‘volk’ gebombardeerde deelverzameling.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden