Opinie Stikstofcrisis

Boeren uitkopen of niet?

Agrarische bedrijven uitkopen helpt om de stikstofcrisis te bezweren. Dit dringende advies aan het kabinet roept verschillende reacties op.

Ja, koop stoppende boeren uit maar dan in het hele land, een relatief snelle oplossing, zegt Johan Vollenbroek van milieuorganisatie MOB, die met succes het Nederlandse stikstofbeleid bij de rechter aanvocht.

Om te laten zien dat het opkopen van rechten van stoppende boeren een van de weinige relatief gemakkelijke maatregelen is, vat ik het probleem samen: overmatige stikstofemissie naar de lucht en depositie op natuurgebieden leidt tot schade aan gezondheid én natuur tot een bedrag van vele miljarden euro’s per jaar.

Het gaat dus niet alleen om het beschermen van de natuur. Jaarlijks krijgen vierduizend kinderen astma als gevolg van luchtverontreiniging en sterven twaalfduizend mensen vroegtijdig als gevolg van vuile lucht. Stikstofoxiden en ammoniak zijn naast fijnstof de hoofdoorzaak. De overheid vindt deze gezondheidsschade niet interessant. Door de decennialang gevolgde lijn van het niet aanpakken van het stikstofprobleem, waaraan de landbouw de grootste bijdrage levert, zit het land op slot.

Financieel perspectief

De stikstofemissie moet nu snel worden gereduceerd in alle sectoren: verkeer, landbouw, industrie, bouw en huishoudens. De door het bedrijfsleven zo vurig bepleite drempelwaarde kan er alleen komen als er eerst een forse neerwaartse gang van de emissie in werking is gezet. Om Nederland van het slot te halen is het primair van belang om met snel uitvoerbare maatregelen te komen.

Op de korte termijn kan dat alleen met weg- en vliegverkeer en in de landbouw, waarbij het uitkopen van vrijwillig stoppende boeren als enige snelle oplossing in aanmerking komt. Op de middellange en lange termijn moet een groot deel van de landbouw worden omgezet naar kringlooplandbouw, waarbij soja en kunstmest niet meer of nog maar heel beperkt worden ingezet. Er stoppen nu circa vijf boerenbedrijven per dag om redenen als het ontbreken van een opvolger of financieel perspectief. Als de regering hun rechten niet opkoopt, komen ze in handen van boeren die verder willen uitbreiden. Van vermindering van stikstofuitstoot komt dan niets terecht.

Dat een bedrijf niet dicht bij een natuurgebied zit, is geen reden om het niet uit te kopen. De ammoniakpluim van een bedrijf reikt tot op tachtig à honderd kilometer. Vijf stoppende boeren per dag betekent al een reductie van 3.500 ton ammoniak per jaar, dus 3 procent reductie van de landbouwuitstoot – 30 procent over tien jaar!

Subsidieregeling

Conclusie: zo snel mogelijk starten met een algehele snelheidsverlaging van het verkeer en uitkopen van stoppende landbouwbedrijven. Als hieraan een subsidieregeling wordt gekoppeld voor het planten van bomen, slaan we twee vliegen in één klap. Via een noodwet kunnen we daarbij maatregelen afspreken om in tien jaar tot halvering van de stikstofemissies te komen.

Tot slot: juridisch gezien worden productierechten (varkens-, pluimvee- en fosfaatrechten) op basis van de Meststoffenwet niet gezien als eigendom, maar als regulering van eigendom. Dit geldt ook voor vergunde ammoniak-emissies. De overheid is dus niet verplicht om ervoor te betalen.

Nee, zegt Kees van Veluw, docent biologische landbouw aan de Wageningen University: we hebben alle krachten in de landbouw nodig, gebruik het geld om boeren te verleiden natuur- of biologisch boer te worden.   

Het uitkopen van boerenbedrijven om uit de stikstofcrisis te komen is een aflaat. Het stelt het probleem uit. Opkopen helpt niet om een fundamentele omschakeling naar duurzaamheid te maken.

Carola Schoutens kringlooplandbouw is een dappere poging tot omschakeling in denken. Nederland moet echt een keus maken: omschakelen naar duurzaamheid of niet. Als je bedrijven uitkoopt, zeg je als samenleving: ‘Boeren zijn vervuilers en we ruimen jullie op’. Andere partijen wassen dan hun handen in onschuld.

Samen verantwoordelijk

Maar boeren zijn niet in hun eentje verantwoordelijk voor de stikstofcrisis. Burgers, verwerkers en supermarkten dragen ook verantwoordelijkheid omdat ze niets extra over hebben voor duurzaam of biologisch voedsel. Banken en universiteiten net zo goed, omdat ze boeren stimuleren te intensiveren. Dat geldt ook voor overheden omdat ze wetten opstellen die opschaling belonen. En kunstmest- en veevoerfabrieken, zaad- en bouwbedrijven en handelaren in chemische gewasbeschermingsmiddelen proberen boeren altijd wel iets te verkopen. En dan nu opeens veroorzaken boeren de stikstofcrisis!

Als er ooit bedrijven uitgekocht gaan worden, dan moeten die banken, kunstmestfabrieken en anderen meebetalen. Dat zou pas getuigen van ‘omdenken’, van een fundamentele breuk met het verleden. Maar nog beter zou het zijn wanneer iedereen samen gaat werken aan een duurzame landbouw.

In de voetbalwereld begrijpen ze het beter: als een team slecht presteert wordt de coach ontslagen, terwijl de spelers blijven. En als kinderen op een school slecht presteren, worden ze niet naar huis gestuurd, maar moet het schoolbestuur aan de bak. Als jongeren ontsporen in de samenleving, is dat ook omdat de ouders het niet meer redden.

De meeste boeren deugen

Natuurlijk dragen voetballers, leerlingen, jongeren en boeren zelf ook verantwoordelijkheid. En dat zie ik te weinig bij boeren, behalve de pakweg vijfduizend biologische en natuurboeren. Zij hebben vrijwillig een fundamentele verandering doorgevoerd in hun bedrijven. Zij moeten daarom absoluut ondersteund worden.

Boeren die zeggen dat ze al veel gedaan hebben, moeten eens goed kijken waardoor dat komt. Dat was overheidsbeleid. En niet uit eigen boerenbeweging. Ik lees nu het boek van Rutger Bregman, ‘De meeste mensen deugen’. Wat een heerlijk optimistisch boek. De meeste mensen, dus ook de meeste boeren, deugen. Dat bevestigt het Trouw-onderzoek ‘De Staat van de Boer’. 80 procent van de boeren wil duurzaam produceren.

Het uitkoopgeld kan veel en veel beter gebruikt worden om iedereen in de landbouw te ondersteunen bij het omdenken naar duurzame landbouw. Verleid boeren rondom Natura 2000-gebieden om natuurboer te worden of om biologisch boer te worden. Spreek ze aan op hun veranderingszin, op hun echte intenties. Dat zet zoden aan de dijk. 

Lees ook:

Wat hebben vijf maanden stikstofimpasse ons gebracht?

Na het boerenprotest is de rust weergekeerd. Maar wat leverde bijna een half jaar steggelen over stikstof op?

Komt er na de Grote Boerenomslag nog genoeg brood op de plank?

De boeren zijn het beu de schuld te krijgen van de stikstofimpasse. Bovendien willen ze best verduurzamen, maar is zo’n omslag economisch haalbaar? 

Commissie: CO2-heffing én stikstofheffing nodig voor kringlooplandbouw

Er moet in de landbouw een heffing komen op alle uitstoot, van CO2 tot stikstof, adviseert een commissie.

Remkes zet kabinet het mes op de keel met stikstofadvies

Drastische maatregelen zijn nodig om de uitstoot van stikstof te verlagen, zoals een lagere maximumsnelheid en minder vee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden