Beeld Trouw

Opinie Levenseinde

Blijf zelf beschikken, beslis op tijd over euthanasie

Niet een heldere wilsverklaring, maar een tijdig besluit in overleg met naasten is de beste aanpak om nare situaties rond euthanasie bij gevorderde ­dementie te voorkomen, schrijft filosoof Ton Vink. Hij werkte ruim twintig jaar als consulent voor vragen rond het levenseinde.

Lang heerste de opvatting ­inzake euthanasie bij ­dementie: ‘als je je schriftelijke wilsverklaring met ­dementieclausule hebt ingevuld, dan is dat geregeld’. Na de nodige discussie viel het kwartje na verloop van tijd: zo’n wilsverklaring kan misschien veel ‘regelen’, maar geen ‘euthanasie’.

Voor het eerst sinds het van kracht worden van de ‘euthanasiewet’ wordt een arts strafrechtelijk vervolgd; maandag 26 augustus, rechtbank Den Haag. Deze arts honoreerde een euthanasieverzoek bij een patiënte met gevorderde dementie, op grond van haar wilsverklaring. De zaak kwam eerder voor het Medisch Tuchtcollege en daar woog zwaar dat er twijfel bestond over de helderheid van de wilsverklaring. Ook voor de rechtbank zal dit een belangrijke rol spelen. Het gevolg is nu al: kranten, tijdschriften, organisaties benadrukken: als je euthanasie wilt ‘regelen’ met een wilsverklaring dan moet die ‘kraakhelder’ zijn. En dat is een twijfelachtig advies aan mensen in nood.

Voor alle zekerheid: als iemand een verklaring opstelt (het doet er niet toe waarover), dan is het verstandig dat die ‘helder’ is, liefst ‘kraakhelder’. Maar ook een kraakheldere wilsverklaring ‘regelt’ geen euthanasie bij gevorderde dementie.

Dat nooit, in die situatie wil ik nooit terechtkomen

Wellicht behoort u tot diegenen die eraan hechten naar menselijk vermogen zelf te kunnen beslissen en ­beschikken. Ook – of misschien juist – in dit soort tragische omstandigheden. Het juiste advies luidt dan: doe dat ook, beschik zelf, beslis zelf. Dus niet: ga ‘kraakhelder’ opschrijven wat anderen moeten doen als u de zaken op hun ­beloop hebt gelaten.

Iemand die zelf wil beschikken, draagt daarvoor ook de verantwoordelijkheid. Na de diagnose ‘dementie’ is er het schrikbeeld van de definitieve geestelijke verduistering. U vindt dat voor uzelf vernederend, onwaardig, niet stroken met wie u bent. U besluit: dat nooit, dat is het ergste wat me kan overkomen; in die situatie wil ik nooit terechtkomen, voor geen prijs.

Voor wie dat werkelijk meent, bestaat om te beginnen de mogelijkheid tijdig, in de beginfase, een verzoek tot euthanasie onder regie van de arts te doen. In die fase is overleg en gesprek nog mogelijk. Gegeven de ernst van de zaak, geen overbodige luxe. En er moet een prijs worden betaald om niet toch in de situatie verzeild te raken die tot elke prijs voorkomen moet worden.

Die prijs is hoog: tijd van leven. Niet iedereen kan of wil die prijs betalen. En niemand hoeft hem te betalen. Dat ­beschikt en beslist iemand zelf. Het Jaarverslag 2018 van de toetsingscommissies vermeldt 144 van deze gevallen van ‘artseneuthanasie bij beginnende dementie’.

De verantwoordelijkheid ligt bij de patiënt

Je kunt daarnaast ook tijdig stappen zetten om, in gesprek met intimi, op een zelf beschikt moment over te gaan tot euthanasie onder eigen regie. Daar hangt eenzelfde verdrietig prijskaartje aan. Maar voor wie daaraan hecht: je ­beslist en beschikt bij zelfeuthanasie helemaal zelf, liefst in overleg met naasten.

En natuurlijk: je kunt óók een wilsverklaring opstellen – vanzelfsprekend ‘kraakhelder’ – en daarin aangeven wat anderen zouden moeten doen als je het toch zo ver hebt laten komen dat je zelf niks meer kunt doen. De wet biedt daar de ruimte voor. Maar heb dan ook de moed om vooraf te beseffen dat je dan niets meer zelf beschikt of beslist. Dat doen die anderen. En die maken daarbij hun eigen afwegingen; er is daarbij niets geregeld of gegarandeerd.

Het siert een arts natuurlijk wanneer hij/zij de nu gevorderd demente patiënt met wilsverklaring niet in de steek wil laten. Dat geldt in de casus die nu voor de rechtbank komt. Mijn twijfel betreft niet zo zeer de arts, maar de patiënt. Want ondanks zijn weinig benijdenswaardige situatie, lag de verantwoordelijkheid primair bij die patiënt.

Clausule om te sederen

En niet alleen is het dan niet verstandig om te gaan opschrijven wat anderen moeten doen als hij het toch tot het stadium van gevorderde dementie heeft laten komen, het is ook nog moreel twijfelachtig om een verantwoordelijkheid van dit formaat naar een ander af te schrijven. Het feit dat de wet dit toestaat, verandert hier niets aan.

En daar komt de allernieuwste suggestie bij: neem in uw wilsverklaring de clausule op dat de dokter u, als u het toch zo ver hebt laten komen, voorafgaand aan de uitvoering ongemerkt mag sederen om te voorkomen dat u, gevorderd dement, uw wil nog kunt uiten.

Zo’n clausule maakt een definitief einde aan het laatste restje zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid: u wilt daar niet eens meer toe in staat zijn. Maar er is meer. De wet stelt als eerste voorwaarde aan de wilsverklaring dat ‘de patiënt van zestien jaar of ouder niet langer in staat is zijn wil te uiten’. Het oogt juridisch twijfelachtig dat de dokter er eerst zelf voor moet gaan zorgen dat aan die voorwaarde wordt voldaan. En dus luidt het beste, kraakheldere, advies: wie hier werkelijk iets ‘geregeld’ wil hebben, moet ervoor zorgen dat hij/zij een wilsverklaring helemaal niet nodig heeft. En dat kan.

Lees ook:

Het OM vervolgt voor het eerst een arts voor euthanasie

Voor het eerst gaat het Openbaar Ministerie een arts vervolgen, omdat ze euthanasie heeft verleend aan een dementerende patiënt, die volgens justitie geen euthanasie had moeten krijgen.

Jacob Kohnstamm: Euthanasie is geen recht

In een jaar vol discussie over euthanasie daalde het aantal euthanasiemeldingen flink. Of het een met het ander te maken heeft? Jacob Kohnstamm, voorzitter van de euthanasiecommissies, weet het niet. ‘Ik hoor in mijn omgeving dat artsen gespannener zijn’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden