OpinieOnderzoek naar coronacrisis

Bij evaluatie van de coronacrisis gaat het om waarheidsvinding, niet om de schuldvraag

We moeten snel de juiste lessen ­leren, om het bij de volgende pandemie beter te kunnen doen, menen Arjen Boin van de Universiteit Leiden en Paul ’t Hart van de Universiteit Utrecht.  

Mark Rutte en de intelligente lockdown, in de aanpak van de grootste crisis sinds de Watersnoodramp, genieten nog steeds brede publieke steun. Maar de kritiek neemt toe. Het had eerder, anders en beter gekund en gemoeten. Het kabinet is in de greep van de experts. De respons vernietigt onze economie. Een hele generatie betaalt een dure prijs. Het aangekondigde spoorboekje voor versoepeling neemt de angst voor de economische gevolgen niet weg.

Die emoties maken Covid-19 tot brisante politieke materie. De klok naar de verkiezingen van mei 2021 tikt. Oppositiepartijen, de afgelopen maanden tot figuranten gereduceerd, staan klaar om het staatsman Rutte moeilijk te maken. Het ultieme theater voor de aanval op bestuurlijke elites en instituties is dan steevast het grote evaluatieonderzoek. Deze evaluaties hebben als doel lessen te trekken uit de crisis. In de praktijk monden deze exercities, los van hun intenties, al te vaak uit in het toedelen van schuld en boete. De parlementaire enquête naar de IRT-affaire, het Niod-onderzoek naar Srbrenica en meerdere OVV-onderzoeken leidden allemaal tot aftredende gezagsdragers.

Een terugkerend probleem in de evaluatie van crises is de dominerende wijsheid van achteraf. Die leidt tot simplistische bevindingen. Met grote woorden wordt vastgesteld dat de crisis voorzienbaar was. Risico’s werden onderschat. Informatie was incompleet en inaccuraat. Diensten werkten langs elkaar heen. De communicatie was niet helder en soms misleidend. Het was allemaal te laat en onvolledig.

Populaire vooroordelen 

Dit type bevindingen sluit naadloos aan bij populaire vooroordelen dat ­ambtenaren niks willen en bestuurders niks kunnen; ze zijn altijd bezig hun fouten toe te dekken. De zoektocht naar verantwoordelijken begint als ­vanzelf. ­Deze zoektocht heeft geen oog voor de diepe onzekerheid waarin leiders hun afwegingen moesten ­maken en de complexiteit van de ­systemen waarin ze functioneerden.

De meeste evaluaties schromen niet om op basis van een enkele casus (N=1) waslijsten aan aanbevelingen te formuleren. Ze zijn veelal niet gegrond in ­robuuste vergelijkingen met gelijksoortige gevallen of ervaringen op andere plekken. De verantwoordelijke bestuurders moeten de aanbevelingen, nuttig of niet, uitvoeren. Iets anders is politiek ondenkbaar. Professionele ruimte ontbreekt om de proportionaliteit en effectiviteit van de voorgestelde maatregelen tegen het licht te houden.

De nu al waarneembare politisering doet het ergste vrezen voor de aangekondigde evaluatie van de coronacrisis. Als we hier echt iets van willen leren, zodat we klaar zijn voor de volgende pandemie, is het belangrijk dat de komende evaluatie niet wordt gegijzeld door het principe van ministeriële verantwoordelijkheid. In een complexe crisis als deze gaat altijd iets fout, dus de betrokken ministers (en ambtenaren) kan altijd het boetekleed worden omgehangen. Dit is vanuit het oogpunt van lessen leren interessant noch ­productief.

Het moet gaan om waarheidsvinding

Het uitgangspunt moet zijn dat hulpverleners, experts en bestuurders hun best hebben gedaan. Lering trekken uit deze megacrisis vraagt om een genuanceerde vergelijking met de respons van andere landen en tijdens eerdere pandemieën. Het moet gaan om waarheidsvinding rond het gevoerde beleid, maar het opbouwen van een collectieve herinnering aan deze ongekende catastrofe is minstens zo belangrijk. De stemmen van zieken, nabestaanden, medici, hulpverleners, ondernemers, ambtenaren, docenten, onderzoekers en andere betrokkenen moeten worden gehoord, naast die van bestuurlijke hoofdrolspelers en externe deskundigen. We moeten de coronacrisis een plek leren geven.

De evaluatie kan het best zo snel mogelijk beginnen, zodat onderzoekers gaande de rit kunnen meekijken en tussentijds feedback kunnen geven. Een crisis van deze breedte en veelvormigheid vereist multidisciplinair wetenschappelijk onderzoek, waarin ruimte is voor diepgaande reflectie en die gericht is op versterking van veerkracht. Want een nieuwe pandemie is een kwestie van tijd.

Lees ook:

Deze nieuwe superdenktank gaat het kabinet bijstaan op de weg uit de coronacrisis

In antwoord op smeekbedes van de Tweede Kamer, zullen nu ook niet-medische adviseurs het kabinet bijstaan in de coronacrisis.

De Onderzoeksraad maakt de balans op van het optreden van het kabinet in de coronacrisis

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) gaat onderzoeken hoe de Nederlandse overheid en andere betrokken partijen de coronacrisis hebben aangepakt. Het gaat om de voorbereiding op de pandemie, de crisisbeheersing, de getroffen maatregelen en de exitstrategie.

Misschien geeft het kabinet Nederland te snel de ruimte

Blijft het virus als een veenbrand door Nederland bewegen nu het kabinet de maatregelen versoepelt? Critici vrezen van wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden