null

OpinieComplottheorieën

Bied complotdenkers een alternatief verhaal: rouw samen om corona

Beeld Trouw

Complotdenkers grossieren in haat en lijken steeds vaker bereid om te intimideren en geweld te gebruiken. Daarom moet de samenleving niet alleen hun ideeën tegengaan met feiten, maar ook hun woede verzachten met rouw, betoogt filosoof Jurriën Hamer.

Aangewakkerd door de coronacrisis grijpt het complotdenken als een veenbrand om zich heen. Thierry Baudet predikt dagelijks dat Covid onderdeel is van een mondiaal complot om burgers te onderdrukken, het internet ziet zwart van de duistere konijnenholen en in mijn eigen stad Utrecht slaat de gemeente alarm vanwege het groeiende aantal complotaanhangers.

De toename van complotdenken gaat helaas gepaard met geweld en intimidatie. Hoofdofficier van het Openbaar Ministerie Michiel Zwinkels liet in NRC optekenen dat complotten geweld normaliseren, en verwees naar de bedreigingen van Jaap van Dissel van het RIVM en, uiteraard, naar de inmiddels overleden militair Jürgen Conings die, verscholen aan de rand van de beschaving, de wapenen op wilde nemen voor een ‘vrij’ België.

Niets gebeurt zomaar

Het zijn verbijsterende feiten, die niet alleen moeten aanzetten tot opsporing en vervolging, maar ook tot reflectie. Want waarom gaan geweld, intimidatie en complotdenken hand in hand? En wat kan de samenleving daar tegenover stellen?

Een belangrijk deel van het antwoord ligt in het verhaal dat complotdenkers elkaar vertellen. In dat verhaal gebeurt namelijk niets zomaar, maar gebeurt alles omdat iemand het bewust gewild heeft.

Dit inzicht is treffend geïllustreerd door de Britse schrijver Jon Ronson in zijn boek Them. Ronson ging al in de jaren negentig stage lopen bij complotdenkers van allerlei allooi, van de radicaal-islamitische haatprediker Omar Bakri tot de paranoïde Alex Jones, tegenwoordig de invloedrijke presentator van Infowars. Volgens Ronson geloofden deze complotdenkers in wezen hetzelfde: dat ergens op de wereld een kwaadaardige elite beslist over het lot van alle andere stervelingen.

Volgens Ronson omarmen alle complotdenkers een verhaal over schurken en helden. Het is de gewone man tegen George Soros, Bill Gates en Jaap van Dissel. De beslissingen van deze schurken zouden de oorzaak zijn van zo ongeveer alle ellende in de wereld. Zij kiezen er bewust voor om oorlogen te starten, kinderen te ontvoeren en ‘nep-pandemieën’ over de wereld uit te storten. Ze doen het expres.

Alternatief verhaal bieden

Dit verhaal lijkt alles te verklaren. Als Bill Gates chips in de armen van mensen laat prikken, begint de corona-ellende dus bij hem en niet bij een zoönose in China of bij exponentiële viruscirculatie. De complotdenker ziet enkel een dader die straf verdient, terwijl zijn zicht op de complexe omstandigheden vertroebelt.

Het is cruciaal om dit te beseffen. Want wie een ‘wappie’ van zijn denkbeelden af wil helpen, zal iets aan moeten met zijn drang om anderen de schuld te geven.

Daarom moet je complotaanhangers niet alleen feiten maar ook een alternatief verhaal bieden. Een complottheorie kanaliseert gevoelens die je ook op een andere manier een plek kunt geven. Angst en onzekerheid kunnen omslaan in woede en paranoia, maar ook in iets constructievers: rouw.

Vragen zonder te oordelen

Dat klinkt misschien dweperig, maar rouw is krachtig. We hebben allemaal geleden onder corona, en daarom kan rouw ons samenbrengen waar woede ons verdeelt. Rouw kan ons doen berusten in de tragiek van de pandemie. Het kan ons helpen om de feiten onder ogen te zien: het was uiteindelijk niemands schuld.

We weten al hoe we met elkaar moeten rouwen. Door empathisch naar elkaars ervaringen te vragen, zonder oordelen. Door over ons verdriet te vertellen, zonder verwijten. Door niet op social media een ander belachelijk te maken, maar aan de keukentafel naar een ander te luisteren. En door als land te rouwen.

Onlangs werd geopperd om een nationale herdenking voor corona te organiseren. Ik zou zeggen: hoe eerder hoe beter.

Lees ook:

Wat bezielt de complotdenker?

We moeten beter ons best doen om complotdenkers te begrijpen, vindt Sem van Boxtel, honoursstudent liberal arts and science aan de Universiteit Utrecht. Onder het geloof in complotten gaan zorgen en onvrede schuil.

Complotdenkers bestoken begraafplaats met bloemen en teksten over ‘pedoterreur’ en corona

De lokale begraafplaats van Bodegraven is doelwit van een groep complotdenkers. Ongeveer honderd mensen hebben afgelopen weken bloemen en complotteksten neergelegd op graven van vooral jonge mensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden