OpinieGemeentefinanciën

Bezuinig niet, maar laat het kabinet juist investeren in de lokale veerkracht

null Beeld
Beeld

Wat gebeurt er in de coronacrisis met GGD’s en jeugdzorg? De landelijke politiek moet schade voorkomen door gemeenten (financieel) ruimte te geven, meent Jantine Kriens.

De coronacrisis legt feilloos bloot dat gemeenten een sleutelrol hebben in de veerkracht van de samenleving. Zij hebben landelijke steunpakketten omgezet in concrete maatregelen voor lokale ondernemers en zelfstandigen, hebben de (jeugdzorg)instellingen doorbetaald en meegedacht met de horeca om creatieve oplossingen voor de anderhalve meter-samenleving te verzinnen.

Maar er is meer: burgemeesters, wethouders en ambtenaren hebben zich ook ingezet om hun inwoners te troosten, mensen een hart onder de riem te steken en de doden te begraven. Voor de nationale overheid gaat het over ‘de’ ouderen en kwetsbaren. Voor de lokale overheid gaat het over ‘onze’ ouderen en kwetsbaren. Hoe en in welk tempo we ons uit deze crisis worstelen, hangt af van de veerkracht van individuele burgers en de samenleving als geheel. Dat begint lokaal.

Deze zomer wordt in alle gemeentehuizen gewerkt aan de voorbereiding van de begroting 2021 en verder. Net als de landelijke overheid moeten gemeenten rekening houden met minder inkomsten. Door de coronacrisis is er veel onzekerheid: hoeveel dalen de inkomsten, wat zal de bijdrage van de rijksoverheid zijn en hoe zal de economie zich ontwikkelen?

Gemeenten moeten, in tegenstelling tot de rijksoverheid, altijd een sluitende begroting maken. Ze halen gemiddeld 16 procent van hun inkomsten uit lokale belastingen en heffingen zoals de OZB, toeristenbelasting en de afvalstofheffing. Van hun inkomsten komt 65 procent via de landelijke overheid.

Gemeentefonds

Het overgrote deel daarvan ontvangen zij via het gemeentefonds, een pot met geld die meegroeit en -krimpt met (een deel van) de uitgaven van de ministeries. Stijgen de uitgaven in Den Haag met 3 procent, dan krijgen gemeenten 3 procent meer geld uit het gemeentefonds en omgekeerd krijgen zij minder als de ministers minder geld uitgeven, wat de laatste jaren telkens weer het geval was. De miljarden die de overheid nu extra uitgeeft in de coronacrisis leiden overigens niet tot een stijging van het gemeentefonds.

Vóór de coronacrisis werden gemeenten al geconfronteerd met oplopende tekorten en deze zomer staan ze voor ingewikkelde dilemma’s. Op lokale organisaties en voorzieningen is de afgelopen jaren al zoveel gekort dat er een kritische grens is bereikt. Op onderhoud van de straten, pleinen, bruggen en kades kan niet meer bezuinigd worden zonder dat dat ten koste gaat van de veiligheid. Een gat in de weg moet nu eenmaal gerepareerd, dode takken van een boom moeten gesnoeid.

Gemeenten kunnen eigenlijk alleen nog bezuinigen op voorzieningen die bewoners samenbrengen zoals het lokale zwembad, de schouwburg, sportclubs, verenigingsleven, het dorps- of buurthuis en de bibliotheek. En op sociale voorzieningen als jeugdzorg, thuiszorg, en armoedebestrijding waarop in crisistijd altijd een extra beroep wordt gedaan.

Voor deze taken krijgen gemeenten structureel te weinig geld omdat er een steeds groter beroep op wordt gedaan. Als lokale overheden hierop nu nog meer moeten korten, raakt de veerkracht van onze samenleving onherstelbaar beschadigd. Op termijn zullen de kosten voor de jeugdzorg, wijkzorg, geestelijke gezondheidszorg en arbeidsparticipatie dan alleen maar toenemen.

Op korte termijn zal de landelijke overheid het lef moeten hebben om gemeenten niet alleen te compenseren voor de corona-uitgaven, maar zal zij ook structureel geld moeten toevoegen aan het gemeentefonds. Om de meest acute problemen in de jeugdhulpverlening, zorg, en werk op te lossen is jaarlijks twee miljard euro extra nodig.

Vitale functies

Het artikel in deze krant over de ‘kwetsbare’ staat van de GGD’s (Verdieping, 15 augustus), illustreert wat er gebeurt als gemeenten moeten afwegen of zij bezuinigen op vitale functies als preventie en de bestrijding van infectieziekten of op de jeugdzorg. Maar het illustreert ook de onderlinge afhankelijkheid van nationale en lokale overheid en de sleutelrol van de lokale overheid. Ik hoop dat een evaluatie van de aanpak van de coronacrisis ook lessen voor de bestuurlijke samenwerking in de toekomst op zal leveren.

Meer geld is een noodzakelijk deel van de oplossing voor gemeenten, wellicht door een deel van landelijk belastinggebied te verschuiven naar gemeenten. De financiële afhankelijkheid van het rijk verhoudt zich niet tot een steeds grotere verantwoordelijkheid in het leveren van lokaal en regionaal maatwerk binnen landelijke kaders. Maatschappelijke veerkracht ontstaat door de lokale en regionale kracht de ruimte te geven. De landelijke politiek zal steeds vaker een beroep doen op gemeenten, maar die kunnen alleen maatwerk leveren als ze ook beleidsvrijheid hebben met democratische controle bij de gemeenteraden in plaats van bij een parlement op grote afstand.

Er liggen na corona grote opgaven voor de komende kabinetten, waarbij de rol van gemeenten opnieuw cruciaal zal zijn: de tweedeling in de samenleving, het klimaat, de zorg en het onderwijs. Meer maatschappelijke en vooral lokale verankering is bij al die opgaven cruciaal.

Wat ligt er dan meer voor de hand dan de lokale democratie beter in positie te brengen en daarmee de veerkracht van de samenleving, niet weg te bezuinigen, maar juist beter te benutten?

Jantine Kriens is oud-wethouder van Rotterdam, tot maart 2020 algemeen directeur van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Dit opinieartikel is gebaseerd op een artikel dat onlangs verscheen in S&D, het tijdschrift van de Wiardi Beckman Stichting (wbs.nl).

Lees ook:

Help, de GGD verzuipt! De coronacrisis legt de kwetsbaarheid van de GGD’s bloot

Een grote verantwoordelijkheid rust op de schouders van de GGD’s, die cruciale taken hebben in de strijd tegen het coronavirus. Maar nu het aantal besmettingen stijgt, kraken de GGD’s, net als tijdens de eerste golf. Hoe kan dat? Een profiel van de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten.

Medewerkers jeugdzorg: bedenk niet alles vanuit Den Haag

Jeugdzorgmedewerkers voerden actie in Den Haag voor verbeteringen. Wat die problemen zijn? “Wachtlijsten, wachtlijsten, wachtlijsten”

Gemeenten: Kabinet, kom over de brug

Bij het Rijk klotsen de miljarden tegen de plinten, maar veel gemeenten verkeren in financiële nood. “Het kabinet levert gewoon niet”, zegt VNG-voorzitter Jan van Zanen.

Gemeenten verzuipen bij zorg voor kinderen, en niemand komt met een oplossing

Gemeenten kunnen de toenemende vraag naar jeugdzorg niet aan, aldus wethouder Jakobien Groeneveld (Zoetermeer, GroenLinks). Laat het Rijk eens echt luisteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden