Opinie Herbestemming kerken

Bezie kerkgebouwen eerst en vooral als architectuur

Laten we de term religieus erfgoed vermijden. Dat staat een nuchterdere kijk op kerkgebouwen en vernieuwende oplossingen in de weg, meent Kees Doevendans, stedenbouwkundige en oud-voorzitter van de Werkgroep Kerkbouw PKN.

De Protestantse Kerk Nederland heeft een project ‘dorpskerken’. Jolanda Tuma, namens de PKN dorpskerkenambassadeur, schrijft over de mogelijkheden die dit project biedt voor het behoud van kerkgebouwen. Het artikel ‘Kom samen op voor religieus erfgoed’ (Opinie, 20 juli) kent echter een aantal discutabele veronderstellingen.

Uitgangspunt is dat kerkgebouwen van iedereen zijn. Het zou daarom logisch zijn dat er bakken aan subsidiegeld binnenstromen om die in stand te houden, zelfs voor een sacrale functie. Die sacrale functie zou gelovige en niet-gelovige kunnen samenbrengen door allerlei rituele praktijken. Als voorbeelden wordt het bekende repertoire van stal gehaald: van kaarsjes branden, stilte tot ‘preek van de leek’. Voor de gelovige is het kerkgebouw ook nog eens van emotionele waarde, als plaats van herinnering, waar men is gedoopt of getrouwd.

Sommige kerken zijn gedrochtelijk lelijk

De veronderstelling is: een kerkgebouw is common good. Ook al is er een specifieke economische eigenaar, de gehele samenleving profiteert. Het gebouw heeft volgens deze theorie positieve externaliteiten. In het geval van kerken wordt vaak gesproken over het gebouw als herkenningspunt en dus visueel eigendom van alle omwonenden. Ja, maar betalen zij daar ook voor?

De economische eigenaar heeft niet meer het laatste woord. In deze common-good-benadering duikt ineens de ‘free rider’ op, de klaploper, de profiteur. Erfgoedgenootschappen: zij willen een kerkgebouw als monument in stand houden, maar laten de economisch eigenaar ervoor opdraaien. Er zijn subsidies, maar die bieden mager soelaas. Veel kerkelijke gemeenten hebben ervaren hoe lastig het kan zijn een officieel monument te verkopen of te herbestemmen. 

Overigens, het kerkgebouw kan ook negatieve externaliteiten hebben. Zo ergeren mensen zich aan klokgelui, of aan de gedrochtelijke lelijkheid van bepaalde kerken.

Voor de eredienst, niet voor vaag gedoe

Een andere veronderstelling is de sacrale functie. Natuurlijk, het kerkgebouw was en is er voor de eredienst, maar het gaat te ver daaraan een soort sacraliteit te ontlenen, die dat gebouw ineens als huisvesting doet zien voor allerlei vaag religieus en spiritueel gedoe, dat nauwelijks iets met het christelijk geloof te maken heeft. Laten we er liever vanuit gaan dat het christendom meer verbonden is met secularisme dan met een of ander verbond van allerlei godsdiensten om dat secularisme te bestrijden.Larry Siedentof is in ‘Inventing the individual’ (2014), heel duidelijk. Hij geeft aan hoe de kerk sinds Paulus gestreden heeft om de mens te bevrijden van achterhaalde religiositeit.

Gelukkig, meent dopskerkambassadeur Tuma, zijn er nog vele niet herbestemde kerkgebouwen. Misschien té veel? De bouwhausse van de 19de en 20ste eeuw leidde tot een overmaat, waarvoor theoloog Miskotte al waarschuwde. Die ontstond door de rooms-katholieke emancipatie en leidde tot een heel arsenaal aan neogotische gebouwen. Ze worden omarmd als religieus erfgoed dat bewaard moet worden. Ook hier zijn er ‘free riders’ in de gestalte van erfgoedclubs actief.

Na de oorlog bouwde iedere denominatie in elke uitbreidingswijk. De overheid had daarvoor zelfs een speciale premiewet en de kerken organiseerden als tegenprestatie de actie ‘Antwoord ‘64’ om van Nederland weer een christelijke natie te maken. Overheid en kerk spanden samen. Willen we nu iets soortgelijks: subsidies voor behoud van kerkgebouwen om zo Nederland van spiritualiteit te doordringen?

Onderdeel van een gebouwd ensemble

Jammer dat we in de discussie over herbestemming vaak dezelfde argumenten tegenkomen, argumenten die teruggaan op monumentaliteit en erfgoedwaarde, op sacraliteit, spiritualiteit en religiositeit, op emotionaliteit. Architectuurhistoricus Geert Bekaert stelt in zijn boek ‘In een of ander huis. Kerkbouw op een keerpunt (1967)’ er tegenover, dat het kerkgebouw allereerst als architectuur moet worden gezien. Dat kan worden aangevuld met het kerkgebouw als object van stedenbouw: het is onderdeel van een gebouwd ensemble, voor een dorpskerk geldt dat helemaal.

Als architectuur behoort het kerkgebouw tot de algemene beschavingsgeschiedenis, meent Bekaert. Dus toch common good? In elk geval past zijn uitgangspunt in een seculiere visie en biedt het ruimte om het kerkgebouw te behouden door het (eventueel drastisch) te transformeren, niet alleen functioneel, maar eerst en vooral als materiële verschijningsvorm. Zoals de rijksbouwmeester zegt: inzet van ‘ontwerpkracht’, zodat innoverende oplossingen ontstaan.

Ook dorpskerken kunnen dan een nieuwe betekenis krijgen. In een dergelijke benadering worden emotionele, religieuze en monumentale componenten meegenomen, maar zij gaan niet voorop. Voorwaarde is, dat kerken hun gebouw niet sacraliseren en erfgoedorganisaties het transformatieproces niet lam leggen door hun claim op monumentale waarde. De term ‘religieus erfgoed’ moet worden vermeden, ook al is dat wellicht de enige kans op – een overigens bescheiden – subsidie.

Gezien de overmaat aan kerkgebouwen kan ook sloop een reële optie zijn. Over smaak valt niet te twisten, maar laten we toch luisteren naar architect Karel Sijmons (ontwerper van de uitzonderlijke Thomaskerk in Amsterdam), die in 1946 stelde dat er de laatste 100 jaar architectonisch gezien aan kerken niet veel bijzonders was gebouwd. 

Lees ook:
Omgebouwd tot zorghuis, nu het kan

Voerendaal in Limburg had nog twee levendige parochies. Maar de gemiddelde leeftijd liep op en dus besloten de parochianen te fuseren. Binnenkort opent een zorginstelling in een van de kerkgebouwen

Waarom loop je op vakantie wél een kerk in? ‘Het is het wow-effect’

Ook wie de rest van het jaar geen voet in een godshuis zet, loopt op vakantie vaak wel een kerk(je) in. Wat maakt die gebouwen bijzonder? “Hier kan ik een kaarsje opsteken voor mijn overleden ouders. Thuis kan dat natuurlijk ook, maar dat is niet hetzelfde.”

Sloop van een lege kerk is soms beter dan verkoop

Lezers komen met mogelijkheden van hergebruik van lege kerken, maar vinden soms sloop de beste aanpak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden