null Beeld

ColumnJamal Ouariachi

Bewustzijn in een petrischaaltje, gaan we Roald Dahl achterna?

In het verhaal William and Mary (1959) van Roald Dahl is een overleden man onderwerp van een luguber experiment: zijn brein is uit de schedel gelicht en wordt kunstmatig in leven gehouden. Eén oog is behouden gebleven, waardoor het brein, dat drijft in een ‘gezellig kommetje’ met ringerse vloeistof, nog iets van de buitenwereld meekrijgt.

In de sardonische slotscène van het verhaal komt de weduwe van de man, die hij bij leven van alles en nog wat verbood (niet roken, geen make-up, geen televisie) naar het brein-met-oog kijken, en neemt, in het volle zicht van dat eenzame oog, een diepe trek van haar sigaret.

Het verhaal roept de associatie op met het brain in a vat-gedachte-experiment, waarmee filosofen de vraag onderzoeken in hoeverre je de werkelijkheid kunt kennen: stel dat een kwaadaardige wetenschapper terwijl je sliep je brein uit je schedel heeft gehaald, het in een vat met vloeistof heeft geplaatst en heeft aangesloten op een supercomputer die aan het brein impulsen voert die normaal gesproken via de zintuigen binnenkomen: hoe weet je brein wat echt is? In de populaire cultuur is de bekendste uitwerking van dit gedachte-experiment wellicht de film The Matrix.

Wat zijn de ethische implicaties van breinorganoïden?

Inmiddels is het brein-in-een-vat van de wereld van sciencefiction en gedachte-experimenten neergedaald in de werkelijkheid. In zekere zin, dan. In webmagazine Aeon, waar wetenschappers informeel essayeren over hun onderzoek, schrijft professor moleculaire geneeskunde Alysson Muotri over zijn werk met breinorganoïden. Sinds 2008 is bekend hoe je uit ‘pluripotente’ stamcellen neuraal weefsel kunt opkweken. Onder de juiste omstandigheden kan dit uitgroeien tot een klompje cellen ter grootte van een erwt, dat anatomisch gezien overeenkomsten vertoont met het brein van een foetus. En dat niet alleen. Wanneer zo’n breinorganoïde langere tijd in ‘leven’ wordt gehouden, blijkt er een golfsignaal meetbaar, vergelijkbaar met het soort golven dat bij echte hersenen door middel van EEG kan worden geregistreerd.

Het onderzoek met zulke breinorganoïden heeft de afgelopen jaren al interessante medische inzichten opgeleverd, maar wat zijn er de ethische implicaties van? Wat als zo’n organoïde onbedoeld een zekere mate van bewustzijn ontwikkelt?

Het zijn vragen die me mateloos fascineren: wat is bewustzijn, waar en wanneer begint het? Voor sommige mensen is onderzoek als dat van Muotri ethisch totaal onaanvaardbaar. Maar de mens is ongeneeslijk nieuwsgierig. Dat bewustzijn in een bakje vloeistof — dat gaat er komen. De vraag is hoe we daarmee om willen gaan. Bewustzijn is geen exclusief menselijke eigenschap, weten we — dat weerhoudt ons er niet van dieren op industriële schaal te martelen en te vermoorden. Ik vrees dat breinorganoïden een Roald Dahl-achtig lot tegemoet gaan. Of erger.

Jamal Ouariachi is schrijver. Behalve­­ romans en verhalen schrijft hij onder meer recensies en columns. Lees hier eerdere columns van Ouariachi terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden