OpinieOverbevolking

Bevolkingspolitiek werkt alleen onder dwang

Bevolkingsgroei staat wel degelijk op de milieu-agenda. Die groei temperen vergt in ieder geval een veel schonere economie, aldus Jan J. Boersema

Als het gaat om “de waanzinnige toename van de wereldbevolking, zwijgt de moderne ecologie als het graf”, beweert columnist Ephimenco (Trouw, 15 oktober). Hij haakt in op een opiniestuk van Pier Bergsma. Demografie, zo stelt Ephimenco, zou een ‘lijk in de kast’ zijn van de milieubeweging. Deze geluiden zijn bepaald niet nieuw. Met de regelmaat van de klok verschijnen er stukken over de ‘overbevolking als taboe’ of over het bevolkingsvraagstuk als ‘de olifant in de kamer’. Al die metaforen en kwalificaties zijn pertinent onjuist.

Al in 1968 zette Paul Ehrlich dit thema op de milieuagenda met zijn boek ‘The Population Bomb’ (2 miljoen exemplaren verkocht). Er ontstond meteen een debat tussen Ehrlich en Barry Commoner, die in ‘The Closing Circle’ beweerde dat de productiestructuur en de technologie minstens even belangrijk waren als het op vervuiling aankwam. Uit dat academische gevecht is de fameuze I=PAT-formule ontstaan. Die zegt dat de milieu-Impact (I) de resultante is van de Populatie P, de Affluence A (welvaart, alle goederen en diensten) en van technologie T, de milieudruk per eenheid welvaart. Denk bij T aan de emissies of het ruimtebeslag per geproduceerd goed of dienst. Sindsdien is de bevolkingsgroei nooit meer van de milieuagenda verdwenen.

Niemand in die discussie onderschatte het belang van een (uiteindelijk) stabiele wereldbevolking, al is er wel discussie over het totaal aantal mensen dat de aarde kan dragen. Dat hangt mede af van de milieudruk per persoon. Een volwassen Amerikaan heeft een dertig keer zo hoge milieudruk als een volwassen inwoner van Bangladesh. Het terugbrengen van die milieudruk per persoon blijft dus enorm belangrijk.

We weten inmiddels ook veel beter dan Ehrlich wat er moet gebeuren om een stabiele bevolking te krijgen. Welvaartverhoging en vrouweneducatie zijn de twee krachtigste mechanismen. Programma’s speciaal gericht op ‘family planning’ doen weinig. Welvaartsverhoging van armen brengt de kinderaantallen wel blijvend terug. Alleen zeer orthodoxe religieuze groepen onttrekken zich aan die wetmatigheid.

Gemiddeld welvaartsniveau

Het tweede mechanisme, educatieve programma’s die vrouwen meer zeggenschap over hun eigen leven geven, zijn ook zeer effectief – en ook om andere redenen, zoals het terugdringen van tienerzwangerschappen, zeer gewenst. Wie landen vergelijkt met een vergelijkbaar gemiddeld welvaartsniveau, maar sterk verschillend op het punt van vrouweneducatie, Pakistan en Iran bijvoorbeeld, ziet dat in Iran de bevolkingsgroei sterker is afgenomen. Iran nadert nu wat bevolkingsgroei betreft het vervangingsniveau (2,1 kind per vruchtbare vrouw). Pakistan zit daar ruim boven. De twee factoren werken dus onafhankelijk van elkaar, maar kunnen elkaar uiteraard wel versterken.

De I=PAT-formule maakt ook duidelijk dat we bij een welvaartsverhoging (voor arme kinderrijke mensen) de Impact alleen binnen de perken houden met een andere en veel schonere economie. Dit is geen sinecure, het vereist een fundamenteel andere stofwisseling met de planeet. Schonere energiebronnen, minder materie en ook andere materialen, meer ruimte voor de natuur.

Wat de bevolkingsgroei betreft, liggen inmiddels alle continenten, behalve Afrika, op de goede koers en zijn de groeicijfers op of onder het vervangingsniveau. De groei zal dus mondiaal afvlakken en de aantallen stabiliseren zich voor het einde van deze eeuw. Dat we toch te maken hebben met een ‘waanzinnige toename’, komt omdat de jonge mensen die er al zijn, steeds langer blijven leven en omdat Afrika nog zo’n transitie moet doormaken.

Een ‘duidelijke bevolkingspolitiek’ waar Ephimenco – in navolging van Bergsma – om vraagt, werkt alleen op de manier waarop China die uitvoerde: de centraal afgedwongen éénkindpolitiek. Een andere manier om de aantallen terug te dringen is: het sterftecijfer fors omhoogbrengen. Veel andere routes zijn er niet als je pleit voor ‘bevolkingspolitiek’. Als je dat niet wilt, moet je er niet impliciet voor pleiten.

Lees ook:

Demografie is het lijk in de kast van de ­milieubeweging

“We hebben de recente film ‘A life on our planet’ van David Attenborough niet nodig om te weten hoe de zaken erbij staan: beroerd en het wordt steeds erger.” Zo begint de heldere en waardevolle bijdrage van lezer Pier Bergsma over beperking van de bevolkingsgroei .

Maak nu echt werk van beperking bevolkingsgroei

Wie als individu besluit geen kinderen te nemen vanwege het klimaatprobleem, draagt weinig bij aan een oplossing, aldus lezer Pier Bergsma. De overheid kan veel meer bereiken door de kinderbijslag te verminderen en milieubelasting vanaf het derde kind in te voeren

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden