Opinie

Bestraffing van gevaarlijk rijden blijft gevoelig

Een fout die tot een ongeval heeft geleid wordt als ernstiger beoordeeld dan exact dezelfde fout bij een goede afloop.Beeld Maarten Hartman

Zwaarder straffen van gevaarlijk rijgedrag is toe te juichen, ook al zal het de kloof tussen recht en samenleving vergroten, zegt universitair docent strafrecht Johannes Bijlsma.

Met grote regelmaat wordt bericht over verbijstering en woede bij slachtoffers, nabestaanden en anderen over te milde bestraffing van veroorzakers van ernstige verkeersongevallen. Onderzoek van Tilburg University bevestigt dit beeld ten dele: bijna 65 procent van de (nabestaanden van) verkeersslachtoffers vindt de aan de dader opgelegde straf (veel) te licht.

Het kabinetsvoornemen om, naar aanleiding van een onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen, gevaarlijk rijgedrag dat zonder gevolgen is gebleven zwaarder te bestraffen  zal het maatschappelijke onbegrip over de strafmaat in verkeerszaken echter eerder vergroten dan verkleinen. Toch is dat geen reden deze verhoging van de hand te wijzen.

Iedereen kan meevoelen met het leed van slachtoffers en nabestaanden. Doordat in de berichtgeving hoofdzakelijk de ernstige gevolgen van een ongeval centraal staan, blijft echter een belangrijk ander perspectief onderbelicht. Een straf moet recht doen aan de ernst van de fout van de dader. De meeste mensen zullen dat uitgangspunt wel onderschrijven. In typische verkeersstrafzaken gaat het om personen die verdacht worden van het maken van een (soms buitengewoon ernstige) fout waardoor iemand is komen te overlijden of gewond is geraakt. Om iemand een verwijt te kunnen maken van een verkeersongeval, moet worden bewezen dat hij het risico op het ongeval kon voorzien. Als iemand in het geheel niet kon voorzien dat zijn rijgedrag tot een ongeluk kon leiden, moet hij worden vrijgesproken. Ook daarmee zullen de meeste mensen het wel eens zijn.

Voorzienbaarheid

Op dit punt ontstaat een probleem. Er zijn diverse - goed gedocumenteerde - psychische mechanismen werkzaam die maken dat we achteraf de fout van een veroorzaker van een ongeval ernstiger inschatten dan deze feitelijk was. Ik geef twee voorbeelden.

Een bekend fenomeen is hindsight bias. Het is de algemene menselijke neiging om de waarschijnlijkheid van een ongeval hoger in te schatten als het eenmaal heeft plaatsgevonden (perspectief van rechter en samenleving), dan wanneer van tevoren een inschatting moet worden gemaakt (perspectief van de verdachte). De voorzienbaarheid van het ongeval voor de verdachte kan daardoor achteraf door rechter en samenleving overschat worden. Ook de gevolgen van het gedrag beïnvloeden het oordeel over gedrag (outcome bias). Een fout die tot een ongeval heeft geleid wordt zo - ten onrechte - als ernstiger beoordeeld dan exact dezelfde fout bij een goede afloop.

Deze neigingen leiden tot paradoxale situaties. Enerzijds klinkt de roep om ongevallen veroorzaakt door appende bestuurders zwaarder te bestraffen, anderzijds is een aanzienlijke groep bestuurders kennelijk van oordeel dat een ongeval hún niet zal overkomen als ze via hun mobiel een berichtje sturen. Afgaande op cijfers van het CBS over appen in het verkeer en het aantal personen in het bezit van een rijbewijs, versturen ruim 1,3 miljoen automobilisten weleens berichten tijdens het rijden.

Te zware straf

Bij de berechting van verkeersongevallen leiden psychische biases tot het gevaar dat een straf wordt opgelegd die te zwaar is in verhouding tot de ernst van de verkeersfout of zelfs dat rechters een verdachte onterecht veroordelen.

De wet en de rechtspraak kennen daarom waarborgen om dit gevaar te verminderen. Zo mag de rechter niet veroordelen alleen op grond van de ernst van de gevolgen. Hij moet in zijn uitspraak goed uitleggen of de fout van de verdachte een dermate groot en voorzienbaar risico in zich had, dat bestraffing gerechtvaardigd is. Dat is niet alleen in het belang van die anonieme verdachte in een nieuwsbericht, iedere automobilist maakt fouten. Iedere verdachte, betrokken bij een ongeval, heeft er recht op te worden beoordeeld op grond van de objectieve ernst van zijn of haar fout.

De juridische waarborgen om het gevaar van psychische biases te verminderen, verklaren mogelijk een deel van het onbegrip tussen slachtoffers en samenleving enerzijds en rechters anderzijds. Rechters worden - terecht - gedwongen te onderbouwen in hoeverre de verdachte het gevolg kon voorzien en richten zich dus in eerste instantie op de situatie voorafgaand aan het ongeval, terwijl voor slachtoffer en samenleving - begrijpelijkerwijs - vooral het slechte gevolg (dood of letsel) centraal staat. Een vrijspraak lijkt dan al snel onterecht en de straf aan de lage kant.

Onderschatting

Het gevaar van verkeersgedrag dat niet tot noodlottige gevolgen heeft geleid zal als gevolg van dezelfde biases echter onderschat worden, zoals het voorbeeld van appen in de auto toont. Een zware bestraffing van zulk gevaarlijk gedrag zal daardoor vermoedelijk juist minder goed begrepen worden. Toch is een verhoging van de strafmaat voor gevaarlijk rijgedrag, ook al blijft dat zonder gevolgen, verdedigbaar.

Het enkel veroorzaken van gevaar op de weg door een ernstige verkeersfout kan nu leiden tot een maximale vrijheidsstraf van twee maanden. Wordt door precies dezelfde fout een ongeval veroorzaakt waarbij een dode te betreuren is, dan is de gevangenisstraf bij veroordeling maximaal drie jaar. Tenminste, als geen sprake is van strafverzwarende omstandigheden zoals alcoholgebruik.

Het enkele feit dat in het eerste geval door omstandigheden buiten de macht van de verdachte geen slachtoffer te betreuren is, rechtvaardigt een dergelijk groot verschil in maximumstraf niet. Het is dus toe te juichen dat de strafmaat op gevaarlijk rijgedrag wordt heroverwogen, hoewel daardoor de 'strafmaatkloof' tussen maatschappij en rechter vergroot wordt.

Een goed functionerend verkeersstrafrecht leidt altijd tot een kloof tussen wat de samenleving verwacht van bestraffing en wat rechtvaardig is. De tragiek van het verkeersstrafrecht is dat het niet goed geschikt is om aan de gevoelens van slachtoffers en samenleving over de juiste strafmaat volledig recht te doen.

Lees ookHoe bestraf je roekeloos rijgedrag?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden