OpinieBomenkap

Bescherm oude groenstructuur in stad en platteland

Niet alleen oude bomen verdienen de status van monument. Ook nieuwer groen kan historische waarde als stadsgezicht hebben, betoogt Gerdy Verschuure-Stuip.    

De Tweede Kamer besloot onlangs bijna unaniem om 15.000 bomen uit het ‘Landelijk register monumentale bomen’ aan te wijzen als rijksmonument. Het is de vraag of deze stap voldoende is om de kap van oude(re) bomen in onze historische steden te verminderen.

Wekelijks verschijnen berichten van voornemens om zieke en niet-zieke bomen te kappen. Verweer komt er in de vorm van brieven, petities of zelfgemaakte liederen. Maar burgers kunnen zich ook ergeren aan bomen, als ze bijvoorbeeld eikels laten vallen op sportvelden. Het van tevoren beschermen van historische groenstructuur als monument kan bijdragen aan behoud van de groene inrichting van de stedelijke ruimten die past bij de historische gebouwen eromheen.

Vijftienduizend bomen klinkt als veel, maar het is slechts 0,01 procent van de ongeveer 150 miljoen bomen in ons land. Dit is, in vergelijking met het aantal beschermde gebouwde monumenten, beperkt. Nederland telt 116.908 beschermde monumenten waarvan 61.908 als rijksmonumenten zijn aangewezen. Als we dit afzetten tegen de 8,9 miljoen gebouwen, blijkt dat 1,2 procent van onze gebouwen wettelijk beschermd is. Daarnaast worden bomen ook beschermd als onderdeel van parken, plantsoenen, begraafplaatsen of tuinen. Ons land telt 5765 rijksbeschermde kastelen, landgoederen en buitenplaatsen, 1.007 uitvaart- en begraafplaatsen en 2.500 militaire objecten en vestingwerken. Groen is voor deze rijksmonumenten belangrijk, maar staat niet altijd centraal in de omschrijvingen.

Bomen zijn essentieel voor de beleving van onze historische steden

Wat mist in deze opsomming zijn de van oorsprong oude groenstructuren in onze (historische) steden en langs oude wegen. Deze stedelijke groenstructuren worden gevormd door de bomen langs belangrijke doorgaande wegen, grachten en singels.

Bomen vormen groene daken van onze pleinen of markeren overgangen in de stad, terwijl ze ook onze opwarmende steden koelen en regenwater opslaan. Ook vormen ze natuurlijke begrenzingen langs onze (N-)wegen en bomenlanen.

Nu we tijdens de corona-lockdown meer gewandeld hebben in onze leefomgeving, valt de schoonheid van individuele bomen en groenstructuren meer op. Deze bomen zijn essentieel voor de beleving van onze historische steden.

De ‘Lijnbaanplataan’ uit 1851 in Rotterdam overleefde het bombardement op de stad in 1940. De boom werd in 2019 tweede bij de verkiezing Boom van het Jaar. Beeld Mark Kohn

Huygens roemde de Haagse linden langs het Lange Voorhout

In de zeventiende eeuw schreven buitenlandse bezoekers over een opvallend Nederlands fenomeen: de aanwezige bomen langs grachten, wegen en op pleinen. Iepen verschenen langs de Amsterdamse grachten en Constantijn Huygens roemde de Haagse linden langs het Lange Voorhout in zijn gedicht ‘Batavus Tempe’.

Hoewel de huidige bomen langs onze grachten niet zo oud zijn, is de plaats en wijze van beplanting essentieel. Toch worden deze stedelijke groenstructuren langs grachten, singels en pleinen niet beschermd als monument, want het huidige bomenbestand is vaak niet oud. Dit onderstreept de lastigheid van groenstructuren, namelijk dat bomen levende objecten zijn. Waar je bepaalde bouwelementen van rijksmonumenten kan vervangen tijdens een restauratie (kozijnen of vloeren), kan dat niet met bomen. Die passen niet onder een stolp, hebben hun eigen levensloop, maar zijn wel essentiële monumenten.

Ik roep gemeenten en Rijk op om niet alleen oude bomen, zoals die in het register staan, maar ook historische groenstructuren nog veel sterker te waarderen en te beschermen als rijks- of gemeentelijk monument.

Bij deze bescherming gaat het niet alleen om de boom zelf, maar staat de historische structuur, het type boom en het plantverband centraal, zodat bij noodzakelijke kap op die plek wordt herplant. Daarmee kunnen we de historische groene structuren behouden, vanwege hun rol in de openbare ruimte in het verleden en in de toekomst.

Lees ook:

Het lot van de eenzame troeteleik: de bijl of Europese roem

De ‘troeteleik’ op de A58, vorig jaar nog in Nederland gekozen tot Boom van het Jaar 2018, doet een gooi naar de Europese titel. Zal dat de boom redden van de bijl?

Stop met kappen, bomen zijn onweerstaanbaar

Waarom roept bomenkap zo veel weerstand en emoties op? Ecologe Judith Slagt denkt het te weten: mensen hebben het gevoel dat hun natuur wegkwijnt. De cirkelzaag als metafoor voor biodiversiteitsverlies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden